Orta əsr İslam elmi mühitində Əllamə əl-Hilli: Elmi şəxsiyyəti və əsərləri
Allama Al-Hilli in the Medieval Islamic Scholarly Environment: His Scholarly Personality and Works
Аллама ал-Хилли в средневековой исламской научной среде: Научная личность и труды
Orta Çağ İslam İlmi Muhitinde Allame el-Hilli: İlmi Şahsiyeti ve Eserleri
Bu tədqiqat şiəliyin görkəmli alimlərindən biri olan Əllamə əl-Hillinin (vəf. 726/1326) həyatı, elmi şəxsiyyəti və əsərlərindəki metodoloji üslubu tarixi və fikri kontekst çərçivəsində araşdırır. Monqol istilasından sonra Abbasi xilafətinin süqutuna və Elxanlı hakimiyyətinin formalaşmasına şahidlik edən Əllamə əl-Hilli bu mürəkkəb dövrdə İslam elmi ənənəsinin davamlılığını təmin edən əsas simalardan biri olmuşdur. Tədqiqatda əvvəlcə Əllamə əl-Hillinin həyatı, adı və doğumu haqqında məlumat verilir, daha sonra monqol istilasından sonrakı dövrdə İraqın siyasi və ictimai vəziyyəti, eləcə də Hillə şəhərinin elmi mühiti təhlil edilir. Ardınca onun elmi şəxsiyyəti, elmi mübahisələri, alimlərin onun haqqında qiymətləndirmələri və vəfatı nəzərdən keçirilir. Bundan əlavə, müəllimləri, tələbələri və fiqh, üsul əl-fiqh, kəlam, hədis, rical, fəlsəfə və məntiq sahələrində qələmə aldığı əsərlərin İslam elmi ənənəsində tutduğu yer, həmçinin hər bir sahədə tətbiq etdiyi metodoloji yanaşmalar ortaya qoyulur. Sultan Məhəmməd Xudabəndə ilə münasibətləri və iştirak etdiyi elmi müzakirələr əsasında Əllamə əl-Hillinin məzhəbi düşüncənin institusionallaşmasındakı rolu da qiymətləndirilir. Tədqiqatın məqsədi Əllamə əl-Hillinin yalnız şiə elmi ənənəsinin deyil, bütövlükdə İslam düşüncə tarixinin mühüm və mərkəzi simalarından biri olduğunu göstərməkdir.
This study examines the life, scholarly identity, and methodological approaches of al-ʿAllama al-Hilli (d. 726/1326), one of the most influential figures in Imami Shi'i scholarship, within his historical and intellectual context. Living through the Mongol invasions and the fall of the ʿAbbasid Caliphate, al-Hilli became a central figure in preserving the continuity of Islamic learning. The article analyzes the political and social conditions of post-Mongol Iraq and al-Hilla's role as a major center of Imami learning. It then explores al-Hilli's educational background, teachers, and students, and examines his distinctive methodological style across jurisprudence (fiqh), legal theory (usul al-fiqh), theology (kalam), Hadith, rijal, philosophy, and logic. The study also addresses his relationship with the Ilkhanid ruler Sultan Muhammad Khudabanda and his contribution to the institutional consolidation of Imami Shiʿism through scholarly debates on the imamate. The study argues that al-ʿAllama al-Hilli occupies a central position not only within Shiʿi tradition but also in the broader history of Islamic thought.
Настоящее исследование посвящено анализу жизни, научной личности и методологических подходов ал-ʿАлламы ал-Хилли (ум. 726/1326), одного из наиболее выдающихся представителей имамитской шиитской традиции, в его историческом и интеллектуальном контексте. Переживший монгольские завоевания и падение Аббасидского халифата, ал-Хилли стал одной из ключевых фигур, обеспечивших преемственность исламской учёности. В статье анализируются политические и социальные условия Ирака после монгольского нашествия, а также роль города ал-Хилла как центра имамитской мысли. Рассматриваются образовательный путь ал-Хилли, его учителя и ученики, а также его методологический стиль в области фикха, усул ал-фикха, калама, хадисоведения, риджаля, философии и логики. Анализируется его роль в укреплении институциональных основ имамитского шиизма через богословские диспуты с учёными при дворе ильханидского правителя.
Bu çalışma, Şia'nın önde gelen alimlerinden Allame el-Hilli'nin (ö. 726/1326) hayatını, ilmi şahsiyetini ve eserlerindeki metodolojik üslubu tarihi ve fikri bağlamıyla ele almaktadır. Moğol istilası sonrasında Abbasi Hilafeti'nin çöküşüne ve İlhanlı hakimiyetine tanıklık eden Allame el-Hilli, bu çalkantılı dönemde İslam ilim geleneğinin sürekliliğini sağlayan merkezi şahsiyetlerden biri olmuştur. Çalışmada önce Allame el-Hilli'nin hayatı, adı ve doğumu ele alınmış; ardından Moğol istilası sonrası Irak'ın siyasi ve toplumsal yapısı ile Hille şehrinin ilmi kimliği incelenmektedir. Ardından ilmi şahsiyeti, münazaraları ve alimlerin değerlendirmeleri ile vefatı ele alınmış; akabinde hocaları, öğrencileri ve fıkıh, usul, kelam, hadis, rical, felsefe ve mantık alanlarındaki eserlerinin İslam ilim geleneğindeki yeri ve her bir alandaki metodolojik yaklaşımı ortaya konulmuştur. Sultan Muhammed Hüdabende ile ilişkisi ve ilmi münazaraları üzerinden Allame el-Hilli'nin mezhebi düşüncenin kurumsallaşmasındaki rolü de değerlendirilmiştir. Çalışma, Allame el-Hilli'nin yalnızca Şia geleneğinin değil, genel İslam düşünce tarihinin de merkezi bir siması olduğunu ortaya koymayı hedeflemektedir.
Al-Atabi, O. (2023). Positivism Theory between Al-Allama Al-Hilli and Contemporary Linguistics. Al-Muhaqqiq Journal. c.8 (sayı 21).
Al-Kindi, H.J.M. (2023). Political Dimensions in the Debates of Al-Allama Al-Hilli. Al-Muhaqqiq Journal. c.8 (sayı 21).
Al-Shammari, K.Ş.K. & Sadiq, F. K. (2025). The Historical Significance in Kitab al-Alfayn by Allama al-Hilli. Journal of Local Self-Government. c.23 (sayı 6).
el-ʿAmili, M.b.H. (1417). Aʿyanü'ş-Şiʿa. Kum: Muʾessesetü Al-i Beyt. c.5 (s.402).
el-Bahrani, Y.b.A. (1406). Luʾluʾetü'l-Bahreyn. Kum: Muʾessesetü'n-Neşri'l-İslami. (s.215-236).
el-Hakani, A. (1952). Şuara Hille vel-Babiliyat. Necef: Matbaatü'l-Haydariyye. c.2 (s.89).
el-Hamevi, Y. (1977). Muʿcemü'l-Büldan. Beyrut: Darü'l-Kütübi'l-ʿArabi. c.2 (s.136-294).
el-Hemzani. (1969). Camiʿu't-Tevarih. Tahran: Muʾessesetü'l-Matbuʿati'l-İlmiyye. c.1 (s.298).
el-Hilli, A.b.M. (1410). Tabsıratü'l-Müteʿallimin. Kum: Muʾessesetü'n-Neşri'l-İslami. (s.8).
el-Hilli, A.b.M. (1413). Tezkiratü'l-Fukaha. Kum: Muʾessesetü'n-Neşri'l-İslami. (Mukaddime).
el-Hilli, A.b.M. (1968). Tarihu'l-Hille. Necef: Matbaʿatü'l-Adab. c.2 (s.98).
el-Hilli, A.b.M. (1973 (1)). İcazetü'l-Allame. Necef: Matbaʿatü'l-Haydariyye. (Mukaddime).
el-Hilli, A.b.M. (1973 (2)). Kitabü'l-Elfeyn. Necef: Matbaʿatü'l-Haydariyye. (Mukaddime).
el-Hilli, A.b.M. (1973 (3)). Hülasatü'l-Akval. Necef: Matbaʿatü'l-Haydariyye. (s.157).
el-Hilli, A.b.M. (1986). Nehcü'l-Hak. Kum: Darü'l-Hicre. (s.10-12).
el-Kalkaşendi. (1914). Subhu'l-Aʿşa fi Sınaʿati'l-İnşa. Kahire: Mektebetü'l-Emiriyye. c.9 (s.213-310).
el-Kummi. (1405). el-Küna ve'l-Elkab. Kum: Muʾessesetü'n-Neşri'l-İslami. c.2 (s.477).
el-Verdi, B.b.E. (1989). Lamahat İctimaiyye. Beyrut: Darü'r-Raşid. (s.137).
ez-Zehebi, Ş. (1985). Duvelü'l-İslam. Beyrut: Darü'l-Kütübi'l-ʿİlmiyye. c.1 (s.178).
Ghafouri Nejad, M. & Faramarz Garamaleki, A. (2023). Al-Allama Al-Hilli's Position in the Science of Logic. Al-Muhaqqiq Journal. c.8 (sayı 21).
Hurr el-ʿAmili, M.b.H. (1403). Emelü'l-Amil. Kum: Mektebetü Ayetullah el-Marʿaşi. (s.496).
İbn Battuta, M.b.A. (1985). Tuhfetü'n-Nüzzar fi Garaʾibi'l-Emsar ve ʿAcaʾibi'l-Esfar. Beyrut: Dar es-Sadir. c.1 (s.213).
İbn Davud el-Hilli. (1973). er-Rical. Necef: Matbaʿatü'l-Haydariyye. (s.119).
İbn Hacer el-Askalani. (1996). Lisanü'l-Mizan. Beyrut: Darü'l-Kütübi'l-ʿİlmiyye. c.6 (s.260).
İbn Hacer el-Askalani. (1997). ed-Dürerü'l-Kamine. Beyrut: Darü'l-Kütübi'l-ʿİlmiyye. c.2 (s.49-72).
İbn Hallikan. (1978). Vefeyatü'l-Aʿyan. Beyrut: Dar es-Sadir. c.2 (s.49).
İbn Kesir. (1986). el-Bidaye ve'n-Nihaye. Beyrut: Darü'l-Fikr. c.13 (s.200).
İbnü'l-Esir. (1303). el-Kamil fi't-Tarih. Kahire: Matbaʿatü'l-Husayniyye. c.9 (s.200).
İbnü'l-Fuvati. (1975). el-Havadisü'l-Camiʿa. Bağdat: Darü'l-Hurriyye. (s.336-381).
İbnü't-Tıktaka. (1966). el-Fahri fi'l-Adabi's-Sultaniyye. Beyrut: Dar es-Sadir. (s.10).
Kehhale, Ö. R. (1957). Muʿcemü'l-Müʾellifin. Beyrut: Daru İhyaʾi't-Türasi'l-ʿArabi. c.3 (s.303).
Kerkuşi, A. (1968). Tarihu'l-Hille. Necef: Matbaʿatü'l-Adab. c.1 (s.76-87).
Meclisi, M. B. (1983). Biharü'l-Envar. Beyrut: Muʾessesetü'l-Vefaʾ. c.37 (s.103).
Moeinifar, M. (2023). A Chronological Bibliography of ʿAllama al-Hilli's Works on Theology (Kalam). Religious Inquiries (Journal). c.12 (sayı 1).
Münir, M. (1399). el-Hayatü'l-Fikriyye fi'l-Karni's-Sabiʿ. Bağdat: ed-Darü'l-ʿArabiyye li't-Tıbaʿa. (s.239).
Öz, M. (1998). İbnü'l-Mutahhar Hilli. TDV İslam Ansiklopedisi, c.18 (s.37-39).
Zeydan, C. (1983). Tarihu Adabi'l-Luğati'l-ʿArabiyye. Beyrut: Daru Mektebeti'l-Hayat. c.3 (s.117).
Telif Hakkı (c) 2026 Ali Muhsin Demirtekin
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
İndir
Makale Bilgileri
- Makale Türü Kelam
- Gönderildi Mart 26, 2026
- Kabul Edildi Haziran 4, 2026
- Yayınlanmış Haziran 30, 2026
- Sayı № 9 (1) iyun 2026
- Bölüm Kelam