Azərbaycan İlahiyyat İnstitutunun Din Araşdırmaları Jurnalı, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının elmi jurnallar qarşısında qoyduğu tələblərə və beynəlxalq standartlara uyğun şəkildə ildə iki dəfə nəşr olunur.
Ağılla qəlb arasında: Nizami Gəncəvinin düşüncə sistemində “Tanrı”, “peyğəmbərlik” və “humanizm” anlayışları
Məqalədə Nizami Gəncəvinin dini düşüncələri onun “Xəmsə”sinə daxil olan əsərləri əsasında təhlil olunur. Nizami əsərlərinin, xüsusilə müqəddimələrində yer alan “münacat” və “nət” bölmələrinin təhlili göstərir ki, o, yalnız böyük şair deyil, həm də başda kəlam olmaqla, dini elmlər, fəlsəfə və təsəvvüf sahələrində dərin biliyə malik mütəfəkkirdir. Onun dini düşüncəsinin mərkəzində Tanrının varlığının rasional əsaslandırılması, ilahi sifətlərin izahı və “peyğəmbərlik” anlayışı dayanır. Nizami Tanrının varlığını ağıl yolu ilə dərk etməyin mümkünlüyünü qəbul edir, lakin Tanrı zatının idrakın fövqündə durduğunu da vurğulayır. Bu baxımdan, onun fikirləri Orta əsr İslam kəlam elmi və məşşai fəlsəfəsi ilə uzlaşır. Şair, eyni zamanda, Allahın məkan və zamandan münəzzəh olduğunu, kainatdakı nizamın isə Yaradanın varlığına dəlalət olduğunu poetik dillə ifadə edir. Məqalədə Nizaminin peyğəmbərlik (nübüvvət) haqqında baxışları da müzakirə obyektinə çevrilir. O, peyğəmbərliyi ilahi hikmətin təcəllisi hesab edir, Məhəmməd peyğəmbəri isə bəşəriyyətə ağıl, bilik və mənəvi kamillik gətirən son peyğəmbər kimi təqdim edir. Bununla yanaşı, Nizami yaradıcılığında tolerantlıq, mərhəmət və məzhəblərarası həmrəyliyə xidmət göstərən fikirlər mühüm yer tutur. Şair müxtəlif dini və fəlsəfi ənənələrə isnad edərək, insan sevgisini və mənəvi kamilliyi ön plana çıxarır. Nəticə olaraq, Nizaminin dini məsələlərə baxışında rasional yanaşmanın mühüm əhəmiyyət kəsb etdiyini, eyni zamanda, onun dini dünyagörüşündə insanlararası və məzhəblərarası tolerantlıq ideyasının önə çəkildiyini vurğulamaq mümkündür.
Müəllif hüququ (c) 2026 i.f.d.,dos. Aqil Şirinov https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
İslam ekologiyası perspektivindən Azərbaycanda ətraf mühitin qorunması: ekoteoloji potensialın təhlili
Müasir dövrdə ekoloji böhran yalnız texnoloji və idarəetmə problemləri ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda, insan–təbiət münasibətlərinin ontoloji və etik əsaslarını yenidən düşünməyi tələb edir. Antropogen təsirlərin intensivləşməsi nəticəsində yaranan iqlim dəyişikliyi, su ehtiyatlarının azalması və ekosistemlərin deqradasiyası mövcud inkişaf modellərinin məhdudiyyətlərini üzə çıxarır. Bu baxımdan, ekoloji problemlərin həlli yalnız texniki vasitələrlə deyil, həm də dəyəryönlü və normativ çərçivələrin yenidənqurulması ilə əlaqələndirilir. Bu məqalədə Azərbaycanda müşahidə olunan su qıtlığı, iqlim dəyişikliyi və Xəzər dənizinin səviyyəsinin enməsi kimi ekoloji problemlər İslam ekologiyasının əsas prinsipləri çərçivəsində təhlil edilməyə çalışılır. Tədqiqatda “tövhid, mizan, xilafət və əmanət” kimi teoloji anlayışların ekoloji şüurun formalaşmasındakı rolu konseptual səviyyədə araşdırılır və bu prinsiplərin insanın təbiətlə münasibətini normativ çərçivəyə saldığı göstərilir. Bununla yanaşı, qeyd olunur ki, bu anlayışların klassik dini mətnlərdə dolayı şəkildə mövcud olmasına baxmayaraq, onların müasir ekoloji diskursa sistemli inteqrasiyası hələ kifayət qədər inkişaf etməmişdir. Məqalənin əsas tezislərindən biri Azərbaycan cəmiyyətində dini-mənəvi irslə praktik ekoloji davranış arasında mövcud olan uyğunsuzluqdur. Bu vəziyyət “diskursiv sükut” anlayışı ilə izah olunur; yəni dini diskursda ekoloji məsuliyyətin sistemli şəkildə ifadə olunmaması nəticəsində bu sahə ictimai şüurda periferik qalır. Bununla belə, bu yanaşmanın empirik əsaslandırılması üçün əlavə keyfiyyətli və kəmiyyətyönlü tədqiqatlara ehtiyac olduğu vurğulanır. Araşdırma göstərir ki, dini təlimlərdə ekoloji etikanın zəif təmsil olunması təbiətin “ilahi ayə” kimi qavranılmasını məhdudlaşdırır, resurslardan utilitar istifadəyə zəmin yaradır. Araşdırmada ekoloji davranışın yalnız dini faktorlarla izah edilməsinin reduksionist olduğu, iqtisadi, institusional və sosial amillərin də bu prosesdə mühüm rol oynadığı irəli sürülür. Bu səbəbdən də kompleks və çoxsəviyyəli yanaşma zəruri hesab edilir. Məqalədə ekofiqh modullarının dini təhsilə inteqrasiyası, dini institutların ekoloji maarifləndirmədə rolunun artırılması və yaşıl dini məkanların təşviqi kimi təkliflərdən bəhs olunur.
Müəllif hüququ (c) 2026 i.f.d., dos. Mübariz Camalov https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
“Əl-Qaidə”: yaranması, ideologiyası və psixoloji faktorlar
Beynəlxalq təhlükəsizlik miqyasında təhdidlərin XX əsrin sonlarından etibarən daha da artması terrorizmin mahiyyətinə yenidən nəzər keçirməyi sövq etmiş, bu cür təşkilatların fəaliyyət istiqamətləri ilə yaxından tanış olmağı zəruri hala gətirib çıxarmışdır. Sözügedən məzmunun sərhədləri çərçivəsində “əl-Qaidə” təşkilatı qlobal miqyasda fəaliyyət göstərən, şəbəkə strukturlu və ideoloji baxımdan kompleks xarakterə malik dini radikal qurum kimi xüsusi diqqət çəkir. Xüsusilə 2001-ci il 11 sentyabr terror aktlarından sonra təşkilat beynəlxalq təhlükəsizlik gündəliyinin əsas mövzularından birinə çevrilmişdir. Məqalədə “əl-Qaidə” terror təşkilatının yaranması, inkişaf mərhələləri, ideoloji əsasları və fəaliyyət mexanizmləri tarixi-siyasi və sosial-psixoloji aspektlərdən kompleks şəkildə təhlil olunur. Araşdırmada təşkilatın formalaşmasının yalnız dini amillərlə deyil, həm də geosiyasi proseslər, beynəlxalq münasibətlər sistemindəki dəyişikliklər və sosial-psixoloji faktorlarla qarşılıqlı əlaqədə baş verdiyi əsaslandırılır. Tədqiqatın məqsədi “əl-Qaidə”nin inkişaf dinamikasını, beynəlxalq təhlükəsizlik mühitinə təsirini və radikallaşma proseslərinin mahiyyətini multidissiplinar yanaşma əsasında izah etməkdir. Tədqiqat keyfiyyət metodologiyasına əsaslanır və analiz, sintez, müqayisəli, tarixi və sosial-psixoloji təhlil metodlarından istifadə edilmişdir. Bu metodlar vasitəsilə təşkilatın şəbəkə tipli strukturu, ideoloji mobilizasiya imkanları və fəaliyyətinə təsir göstərən amillər sistemli şəkildə araşdırılmışdır. Tədqiqatın nəticələri göstərir ki, müasir qlobal təhlükəsizlik mühitində qeyri-dövlət aktorlarının rolu artmaqda davam edir. “Əl-Qaidə” nümunəsində radikallaşma mexanizmlərinin və ideoloji manipulyasiya vasitələrinin təhlili terrorizmlə mübarizə strategiyalarının hazırlanması və preventiv təhlükəsizlik siyasətinin formalaşdırılması baxımından mühüm elmi və praktik əhəmiyyət daşıyır.
Müəllif hüququ (c) 2026 Qüdrət Cəfərli https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Orta əsr İslam elmi mühitində Əllamə əl-Hilli: Elmi şəxsiyyəti və əsərləri
Bu tədqiqat şiəliyin görkəmli alimlərindən biri olan Əllamə əl-Hillinin (vəf. 726/1326) həyatı, elmi şəxsiyyəti və əsərlərindəki metodoloji üslubu tarixi və fikri kontekst çərçivəsində araşdırır. Monqol istilasından sonra Abbasi xilafətinin süqutuna və Elxanlı hakimiyyətinin formalaşmasına şahidlik edən Əllamə əl-Hilli bu mürəkkəb dövrdə İslam elmi ənənəsinin davamlılığını təmin edən əsas simalardan biri olmuşdur. Tədqiqatda əvvəlcə Əllamə əl-Hillinin həyatı, adı və doğumu haqqında məlumat verilir, daha sonra monqol istilasından sonrakı dövrdə İraqın siyasi və ictimai vəziyyəti, eləcə də Hillə şəhərinin elmi mühiti təhlil edilir. Ardınca onun elmi şəxsiyyəti, elmi mübahisələri, alimlərin onun haqqında qiymətləndirmələri və vəfatı nəzərdən keçirilir. Bundan əlavə, müəllimləri, tələbələri və fiqh, üsul əl-fiqh, kəlam, hədis, rical, fəlsəfə və məntiq sahələrində qələmə aldığı əsərlərin İslam elmi ənənəsində tutduğu yer, həmçinin hər bir sahədə tətbiq etdiyi metodoloji yanaşmalar ortaya qoyulur. Sultan Məhəmməd Xudabəndə ilə münasibətləri və iştirak etdiyi elmi müzakirələr əsasında Əllamə əl-Hillinin məzhəbi düşüncənin institusionallaşmasındakı rolu da qiymətləndirilir. Tədqiqatın məqsədi Əllamə əl-Hillinin yalnız şiə elmi ənənəsinin deyil, bütövlükdə İslam düşüncə tarixinin mühüm və mərkəzi simalarından biri olduğunu göstərməkdir.
Müəllif hüququ (c) 2026 Ali Muhsin Demirtekin https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Dinlərarası infrastrukturun sosiologiyası: dialoq tədbirlərindən dayanıqlı institusional formalaradəkons
Dinlərarası münasibətlər ən çox dialoq prizmasından — dini fərqlərin aradan qaldırılmasına yönəlmiş görüşlər, müzakirələr və kommunikativ praktikalar vasitəsilə — təhlil olunur. Bu yanaşmalar məhsuldar olmuşdur: onlar qarşılıqlı təsirin dinamikasını və simvolik tanınma məqamlarını üzə çıxarmağa imkan verir. Lakin bu yanaşmalar, dinlərarası əməkdaşlığın qarşılıqlı əlaqə başa çatdıqdan, iştirakçılar dəyişdikdən və ya ilkin etimad və xoş niyyət zəiflədikdən sonra necə davam etdiyini izah etmək baxımından məhdud analitik resurslar təqdim edir. Məqalənin çıxış nöqtəsi kifayət qədər işlənməmiş bir sosioloji problemdir: dinlərarası münasibətlərin epizodik mənəvi praktikalar olaraq qalmaq əvəzinə, necə dayanıqlı sosial nizam formaları kimi institusionallaşması. Klassik din sosiologiyasına əsaslanaraq, məqalədə dinlərarası infrastruktur anlayışı təqdim olunur. Bu anlayış dinlərarası əməkdaşlığın zamanla rutinizasiyasını, institusional tanınmasını və legitimləşdirilməsini təmin edən təşkilati, simvolik və normativ-tənzimləyici mexanizmlərin məcmusunu əhatə edir. Dyurkheym, Veber və Bergerin ideyalarına istinad edən təhlil diqqəti məqsədyönlü şəkildə qarşılıqlı əlaqədən institusionallaşmaya, xoş niyyətdən avtoritetə, tək-tək hadisələrdən isə təkrar istehsal proseslərinə yönəldir. Məqalədə ideal-tipik metoddan istifadə etməklə ciddi şəkildə nəzəri analitik çərçivə formalaşdırılır və dinlərarası infrastrukturun müxtəlif formalarının differensasiyası aparılır. Bu ideal tiplər fərqlərin aradan qaldırılması olmadan, plüralist mənəvi icmaların koordinasiyasının alternativ mexanizmlərini üzə çıxarır. Azərbaycan empirik model kimi deyil, yalnız nəzəri laboratoriya kimi nəzərdən keçirilir ki, bu da tədqiqatın analitik ümumiliyini və normativ xarakter daşımamasını qorumağa imkan verir. Dinlərarası münasibətləri dialoq kimi deyil, infrastruktur kimi yenidən düşünməklə, məqalə din sosiologiyasında plüralizm, legitimlik və sosial nizam mövzusunda aparılan müzakirələrə töhfə verir və dini müxtəliflik şəraitində dinlərarası birgəyaşayışın necə institusional dayanıqlıq qazandığını anlamaq üçün konseptual baxış bucağı təqdim edir.
Müəllif hüququ (c) 2026 Michael Himmlegaard https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Qazı Əbdülcəbbar əl-Mötəzilinin düşüncəsində iradə, feil və əxlaq
İslam elm tarixində “iradə” anlayışı, onun mahiyyəti, təsir dairəsi, ilahi və insan iradələri arasında münasibət, fərdin öz əməllərində nə dərəcədə dözümlü və qüdrət sahibi olması, eləcə də əməllərin əxlaqi ölçüsü mövzuları müxtəlif düşüncə məktəbləri tərəfindən geniş müza­kirə olunmuşdur. İlahi iradəni əsas götürərək, insan tələbini məhdud­laş­dıran əşəri məzhəbinin cəbri yanaşmasına qarşı mötəzilə məktəbi fərdin öz fəaliyyətində azad hərəkət və qüdrət sahibi olduğunu, bu səbəbdən də əməllərinə görə məsuliyyət daşıdığını irəli sürmüşdür. Hər iki məktəb öz mövqeyini müxtəlif dəlillərlə əsaslandırmağa çalış­mışdır. Əşəri-cəbri yanaşma daha çox nəqli dəlillərə istinad etdiyi hal­da, mötəzilə əqli əsaslara geniş yer vermiş və dini məsələlərə rasional yanaşma metodunu inkişaf etdirmişdir. Mötəzilə alimləri bu mövzuları əsərlərində geniş işləmiş, məktəbin mövqeyini sistemləşdirmişlər. Onlardan biri də son dövrün görkəmli nümayəndəsi Qazı Əbdülcəbbar olmuşdur. O, mövzunu dərindən tədqiq etmiş, əvvəlki mötəzili irsini yeni təhlillərlə zənginləşdirmişdir. Qazı Əbdülcəbbar məzhəbinin əsas prin­siplərindən çıxış etmiş, əqli və nəqli dəlillər ilə öz görüşünü əsas­landırmağa çalışmışdır. Qazı Əbdülcəbbar bununla birlikdə, məzhəbin birinci və ikinci­də­rə­cəli mövzularını bir yerə toplayaraq təshih etmiş, ensiklopedik bir əsər meydana gətirmişdir. Məsələlərə yanaşmasında öz məzhəbinin ideya­la­rını əsas götürsə də, bəzən, özünəməxsus fikirlər irəli sürmüş və yeni baxış bucağı təqdim etmişdir. Qazı Əbdülcəbbar insanın azad iradə sahibi kimi əməllərini müs­təqil qüdrətlə icra etdiyini, bu hərəkətlərə görə məsuliyyət daşıdığını və onların əxlaqi dəyərinin nəql ilə yanaşı, ağıl vasitəsilə də müəyyən edilə biləcəyini irəli sürmüşdür. Məqalədə digər düşüncə məktəblərinin mövqelərinə qısa nəzər salınır, həmçinin Qazı Əbdülcəbbar nümunəsində mötəzilənin yanaş­ması təqdim olunur.
Müəllif hüququ (c) 2026 Peyman Xəlilov https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
1917–1920-ci illərdə Nuxa qəzasında ermənilərin milli-dini fitnəkarlıq siyasəti, siyasi və dini həyatın xüsusiyyətləri
1917–1920-ci illərdə Şimali Azərbaycanda cərəyan edən hadi­sə­lə­ri, dövrün xarakterik xüsusiyyətlərini izləmək, obyektiv şəkildə araş­dırmaq üçün respublikamızın ucqarlarında mövcud olan vəziyyətlə tanışlıq xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Bu mənada, bəhs olunan dövrdə ölkənin ikinci sənaye şəhəri olan Nuxada (Şəkidə) demokratik hərəkat, milli mövcudluq uğrunda aparılan mübarizə özünəməxsus çalarları ilə seçilir. Məhz bu özünəməxsusluq, milli ruhun yüksəlməsi, müstəqillik uğrunda mübarizə əzmi, milli ziyalıların və burjua nümayəndələrinin, mütərəqqifikirli din xadimlərinin birgə səyləri erməni-bolşevik guru­hunun soyqırımı törətmək, dini təfriqə salmaq və hakimiyyəti ələ keçir­mək cəhdlərinin uğursuzluğa düçar olmasını şərtləndirir, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin (AXC) yaradılması uğrunda xalqımızın apardığı Milli Azadlıq Hərəkatına öz töhfəsini verirdi. Məqalədə qeyd olunan zaman kəsiyində beynəlxalq aləmdə cərə­yan edən hadisələr fonunda Şimali Azərbaycanda, xüsusən Nuxa qə­zasında sosial-iqtisadi və siyasi vəziyyət, erməni təxribatları, cəmiy­yətin həyatında din xadimlərinin rolu, dini həyatın özünəməxsus xü­susiyyətləri təhlil edilir, AXC dövründə həyata keçirilən dini siyasət və onun Nuxa qəzasında təzahürü imkanlarına aydınlıq gətirilir. Məqalədə tədqiqata cəlb edilən məsələlərdən biri də qəzada və Nuxa şəhərində əhalinin say dinamikliyində dəyişikliklərin təhlili fonunda Şimali Azərbaycanda, eyni zamanda, beynəlxalq aləmdə baş vermiş proseslərin nəzərdən keçirilməsidir. Tədqiqatda araşdırılan xronoloji çərçivədə Nuxa qəzasında baş verən siyasi hadisələrin, erməni təxribatları fonunda cərəyan edən milli mübarizə və özünüdərk proseslərinin, dini həyatın xüsusiyyətlərinin ma­hiy­yətini müəyyənləşdirmək və araşdırmaya cəlb etmək əsas məq­səd kimi qarşıya qoyulmuşdur. Yazıda elmi araşdırma, müqayisəli və tarixi analiz, komplekslilik metodlarından istifadə edilmiş, obyektivlik, tarixilik, faktlara istinad və onların elmi təhlili, yerli və ümumi xüsusiyyətlərin dəyərləndirilməsi mə­sə­lələri diqqətdə saxlanılmışdır. Bəhs edilən dövrlə əlaqədar araşdırma aparılarkən mövcud yazılı mənbələrdən, arxiv materiallarından, dövri mətbuatda əksini tapmış mə­lu­matlardan, hadisələrin şahidi olmuş şəxslərin qələmə aldıqları əsər­lərdən, həmçinin bir sıra elmi-tədqiqat nümunələrindən istifadə edilmiş, mövzunun obyektiv şəkildə öyrənilməsinə, tarixi gerçəkliklərin aşkara çıxarılmasına önəm verilmişdir.
Müəllif hüququ (c) 2026 Elşən Abdurahmanov, Habil Xəlilov https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Klassik Hənəfi üsuli-fiqh əsərlərində ictihad və təqlidin yeri
Bu məqalədə klassik Hənəfi üsuli-fiqh əsərlərində ictihad və təqlid mövzularının nəzəri çərçivədə necə müzakirə edildiyi araşdırılır və bu anlayışların klassik dövr boyunca keçirdiyi konseptual dəyişikliklər təhlil edilir. Tədqiqatda Hənəfi üsul ədəbiyyatının ən erkən mənbələrindən başlayaraq müasirləşməöncəsi mərhələyə qədər qələmə alınmış əsas əsərlər nəzərdən keçirilmiş, bu kontekstdə ictihad və təqlid bəhslərinin Hənəfi üsul mənbələrində həm tematik quruluş, həm də alt başlıqlar səviyyəsində hansı formada yer aldığı müəyyənləşdirilməyə çalışılmış­dır. Araşdırma klassik dövrü iki əsas mərhələyə ayıraraq, hicri VII əsr­dən əvvəl məzmuc metodun hələ tam formalaşmadığı dövrlə bu ta­rixdən sonrakı mərhələlər arasında nəzərəçarpan fikri fərqliliklərin mövcud olduğu tezisini irəli sürür. Bu yanaşmaya görə, məzmuc meto­dun Hənəfi üsul düşüncəsində qəbul edilməsi ictihad və təqlid mövzu­larının işlənməsi baxımından mühüm metodoloji dönüş nöqtəsi olmuş­dur. Həqiqətən də, məzmuc metoddan əvvəlki Hənəfi üsul mətnlərində, mütəkəllimin üsul ənənəsindən fərqli olaraq, ictihad və təqlid məsə­lə­lərinə olduqca məhdud şəkildə toxunulmuş, xüsusilə təqlid mövzusuna demək olar ki, yer ayrılmamışdır. Bunun əksinə olaraq, məzmuc me­todun yayılması ilə mütəkəllimin ənənəsində geniş şəkildə işlənən ictihad və təqlid bəhsləri Hənəfi üsul ədəbiyyatına daxil edilmiş və bu mərhələdən etibarən sözügedən mövzular həm sistematiklik, həm də həcm baxımından nəzərəçarpacaq dərəcədə inkişaf etmişdir. Nəticə etibarilə, məqalə Hənəfi üsul ənənəsində ictihad və təqlid anlayışlarının tarixi inkişaf trayektoriyasını üzə çıxararaq, onların klas­sik dövrdəki nəzəri mövqeyini mərhələli yanaşma əsasında izah etməyi qarşısına məqsəd qoyur.
Müəllif hüququ (c) 2026 f.f.d. Şahin Xancanov https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Dini inanclar və psixi sağlamlıq: psixologiya elminin prizmasından baxış
Məqalədə dini inancın psixoloji aspektləri müasir elmi metodlar və nəzəri modellər çərçivəsində sistemli şəkildə təhlil olunur. Din şəxsin fərdi daxili resurslarının səfərbər edilməsində, mənəvi gücünün artırıl­masında və sosial qeyri-sabitlik şəraitində insan zehninin sağlamlığının qorunmasında mühüm rol oynayır. Araşdırmada dinin bu istiqamətdə rolu geniş müzakirə edilir, həmçinin inancların idraki, emosional və davranış komponentləri klassik, humanist və koqnitiv psixologiyanın nəzəri yanaşmaları əsasında izah olunur. Bu kontekstdə daxili və xarici motivasiya modellərinə əsaslanaraq, dini inancların psixoloji rifaha təsi­rinin müsbət, eləcə də riskli tərəfləri müəyyənləşdirilir. Müasir empirik araşdırmalar göstərir ki, dini ayinlər yalnız fərdi rifahı deyil, həm də kollektiv kimliyi, sosial inteqrasiyanı və emosional sabitliyi gücləndirir. Pozitiv psixologiya nümayəndələrinin nəticələrinə görə, dindar şəxslər digərlərinə nisbətən həyatlarından çox məmnun olur, emosiyalarını daha effektiv tənzimləyirlər. Humanist psixologiya dini inancı insanın özünüdərketmə və həyatın mənasını anlamaq ehtiyacının ifadəsi kimi qəbul edir, ekzistensial yanaşmalar isə onu böhran vəziyyətlərində psixoloji dayaq kimi şərh edir. Bu baxımdan, dini inancın fərdi sabitliyi qorumaq, sosial münasibətləri möhkəmləndirmək funksiyası önə çıxır. Bununla belə, sərt və qorxuya əsaslanan dini inancların neqativ şərhi şəxsi gərginlik, obsessiv düşüncə, günahkarlıq hissi və hətta psixotik əlamətlərlə nəticələnə bilər. Bu səbəbdən, dini inanc qoruyucu psixoloji resurs, həmçinin potensial risk faktoru kimi dəyərləndirilir. Məqalədə dini inancların neyrobioloji mexanizmlərlə bağlılığı, psi­xo­loji yardımda spiritual terapiyanın tətbiqi, sosial dəstəyin və mədə­niyyətlərarası fərqlərin rolu müqayisəli şəkildə təqdim olunur. Əlavə olaraq, araşdırmada psixoterapiya praktikasında dini inancların nəzərə alınmasının fərdi müdaxilələrin effektivliyini artırdığı və şəxsiyyətin inkişafına müsbət təsir göstərdiyi vurğulanır. Nəticə etiba­rilə bildirilir ki, dini inancın psixoloji sabitliklə risklər arasındakı tarazlı­ğının düzgün anlaşılması müasir psixologiya və psixoterapiya üçün fundamental əhəmiyyət kəsb edir.
Müəllif hüququ (c) 2026 psix.f.d. Gültəkin İsmayılova https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Qədim türklərdə və müsəlman türk toplumlarında “qonaqpərvərlik” anlayışının müqayisəli təhlili
Araşdırmada islamaqədərki və müsəlman türk toplumlarında qo­naq­pərvərliyin tarixi, mədəni və sosial mahiyyəti tədqiq olunur. Məq­səd qədim türk adətlərində formalaşmış qonaq qarşılanması ənənəsi­nin sosial davranışdan mənəvi və hüquqi məsuliyyətədək transfer­masiyasını, həmçinin İslamın bu ənənələrə təsirini araşdırmaq olmuş­dur. Orxon–Yenisey abidələri, Göytürk kitabələri, “Kitabi-Dədə Qor­qud”, “Manas” eposları, Yusif Balasaqunlunun “Qutadğu bilig”i və Kaşğarlı Mahmudun “Divani-lüğətit-türk” kimi mənbələr qonaqpərvərliyin yalnız sosial davranış olmadığını, eləcə də törə, inanc, əxlaq və humanist prinsiplər daşıdığını göstərir. İslamaqədərki türk toplumlarında qonaqpərvərlik – qonağa hör­mət, qorumaq, ehtiyacını ödəmək, hətta düşmən olsa belə, ona toxun­mamaq kimi prinsiplərlə bağlı olmuşdur. Qonağın bərəkət və ilahi lütf daşıyıcısı kimi qəbul edilməsi bu ənənənin sosial və mənəvi əhəmiy­yətini artırmışdır. Karvansaralar və qonaq evlərinin təşkili bu ənənənin dövlət idarəçiliyinədək yüksəldiyini göstərir. İslamın təsiri ilə qədim “Tanrı qonağı” anlayışı dini prinsiplərlə uz­laş­mış, qonağa xidmət ibadət və savab kimi qiymətləndirilmiş, fəda­karlıq, səmimiyyət və qarşılıqsız yaxşılıq prinsipləri qədim adətlərin sağlam əsaslarla islahını təmin etmişdir. Qonaqpərvərlik həm törə, həm də şəriət tərəfindən dəstəklənən sosial-dini bir dəyərə çevrilmiş, dövlət siyasətində və cəmiyyət həyatında mühüm rol oynamışdır. Beləliklə, qonaqpərvərlik türk–İslam mədəniyyətində milli-mədəni kimliyin, mənəvi dəyərlərin və ictimai həmrəyliyin ayrılmaz atributu ol­muş, sosial və dini kodların sintezini əks etdirən fundamental prin­sip­lərdən biri kimi qorunub-saxlanmışdır.
Müəllif hüququ (c) 2026 i.f.d., dos. Məmmədəli Babaşlı https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Fransız psixoloji ənənəsi: Kartezyen dualizmdən elmi psixologiyaya keçid (1637–1968)
Tədqiqatın əsas məqsədi fransız psixoloji düşüncəsinin Kartezyen mexanistik dualizm və Maarifçilik dövrünün materializmindən XIX əsrin pozitivist və klinik-eksperimental paradiqmasına keçidini təmin edən dialektik prosesi izləmək və təhlil etməkdir. Məqalənin obyekti XVII əsrdən XIX əsrin sonlarınadək fransız psixologiyasının tarixi inkişafıdır. Predmeti isə onun fəlsəfi əsaslarının müstəqil elmi disiplinə çevrilməsi prosesidir. Əsas tədqiqat sualı belə formullaşdırılır: René Dekartın sərt ağıl–bədən dualizmindən qaynaqlanmasına baxmayaraq, fransız psixologiyası metafizik spekulyasiyalardan necə azad olaraq ciddi em­pirik elmə çevrilə bilmişdir? Mərkəzi hipotez ondan ibarətdir ki, bu transformasiya yalnız daxili nəzəri inkişafın nəticəsi deyil, həm də so­sial-siyasi amillərin (sinfi mübarizələr, burjuaziyanın tərəqqisi, 1848-ci il inqilabları və Üçüncü Respublika böhranı) təsiri ilə baş vermiş, bu amillər metafizikanın tədricən kənarlaşdırılaraq laboratoriya və klinik metodların üstünlük qazanmasını sürətləndirmişdir. Tədqiqatda tarixi-fəlsəfi təhlil metodu, müqayisəli yanaşma (fransız ənənəsi ilə Britaniya empirizmi və Alman eksperimental psixologiyası­nın müqayisəsi), eləcə də əsas mənbələrin (Dekart, Qassendi, Malb­ranş, Bayl, d’Holbax, Ribo, Şarko və başqalarının əsərləri) sosial-siyasi kontekstual interpretasiyası tətbiq edilmişdir. Məqalədə göstərilir ki, Dekart psixofiziki əsasları (epifiz vəzinin qarşılıqlı təsir nöqtəsi kimi izahı, refleks nəzəriyyəsi, altı əsas ehtirasın təsnifatı) formalaşdırmış, lakin bu əsaslar sonradan Maarifçilik mütəfəkkirləri tərəfindən tənqid edilmiş və materialist çərçivədə yenidən şərh olunmuşdur. Pierre Bayle ruhi pozuntuları ilahi cəza kimi deyil, təbii xəstəliklər kimi izah etməklə onları sekulyarlaşdırmış, d’Holbax isə psixoloji iztirabları maddi pro­seslərin yanlış qavranılması ilə əlaqələndirmişdir. XIX əsrdə Teodül Ribo eksperimental psixologiyanı institusional səviyyədə formalaşdırmış, Jan-Martin Şarko isə hipnoz və travmanın psixosomatik təsirlərinin klinik nümayişi vasitəsilə fəlsəfə ilə elmi klinika arasında körpü yaratmış və bununla da Ziqmund Freydə mühüm təsir göstərmişdir. XX əsrdə anqlo-amerikan elmi dominantlıq fonunda oriji­nal fransız ənənəsinin tənəzzülü, erkən dövrdə fəlsəfə ilə elm arasın­dakı bu qarşılıqlı əlaqənin nə qədər unikal olduğunu daha aydın şəkil­də üzə çıxarır. Tədqiqatın nəticələri müasir koqnitiv elmlər, ney­ro­fəl­səfə və travma terapiyası üçün mühüm nəzəri və metodoloji nəticələr təqdim edir.
psixi pozğunluqların sekulyarlaşdırılması
Müəllif hüququ (c) 2026 Dr. Michael Kuznetsov https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Qurani-Kərim ayələrinin izahında iki əsas termin: “təfsir” və “təvil”
Bu məqalədə “təvil” və “təfsir” sözləri bir çox lüğət və klassik təf­sirlərdən nümunələr əsasında Quranın bütünlük və kontekstinə uyğun olaraq tədqiq edilməyə səy göstərilib. Yazıda, lüğəvi olaraq, təfsirin “izah etmək”, təvilin isə “bir şeyi hədəfinə çevirmək” mənalarına gəldi­yini görə bilərik. Həmçinin mövzunun daha aydın dərk edilməsi üçün araşdırmada həmin sözlərin keçdiyi tarixi yola diqqət çəkilmişdir. Məqalədə ilk dəfə olaraq Maturidinin (v. 333/944) bu iki sözü fərqləndirdiyi iddiası müqabilində, əslində, ondan, təxminən, 55 il öncə vəfat etmiş İbn Qüteybənin (v. 276/889) bu ifadələrin fərqli mənalarda işlətdiyi iddiasının mövcudluğu da ortaya qoyulmuşdur. İbn Qüteybənin yazdığı iki əsərindən birinə “Təfsiru qaribu əl-Quran”, digərinə “Təvilu muşkili əl-Quran” adlarını verməsi bunun sübutu kimi təqdim edilir. Hic­ri V əsrdə Rağib əl-İsfahaninin (v. 425/1034) bu sözləri tamamilə isti­lahlaşdıraraq, “Təfsir təvildən daha ümumidir; təfsir kəlmələrdə, təvil isə mənalarda işlədilir” tərzindəki görüşü İbn Qüteybə ilə paralellik təş­kil edir. Bununla yanaşı, məqalədə “təvil” sözünün “Ali-İmran” surəsinin 7-ci ayəsində “möhkəm” və “mütəşabih” sözləri ilə əlaqəsi araşdırılmış­dır. Həmin ayədə Uca Allah möhkəm ayələri “kitabın anası” yəni, “əsa­sı” kimi qeyd edir. Mütəşabih ayələri isə Qurani-Kərimin digər oxşarmənalı ayələri olaraq ifadə edir. “Qəlblərində əyrilik olanlar fitnə çıxarmaq və təvil etmək məqsədilə mütəşabih olana uyarlar ”(“Ali-İmran”, 3/7). Mütəşabihin lüğətdə “oxşarmənalı söz” mənasını ifadə etməsinə baxmayaraq onun “qapalı” – hər kəs tərəfindən anlaşılma­yan, mütləq bir bəyan və izaha ehtiyacı olan ayələr mənasına gəldiyini irəli sürənlər də vardır. Yazıda təvil və mütəşabih sözlər arasındakı əlaqə digər Quran ayələri ilə geniş şəkildə izah edilmişdir.
Müəllif hüququ (c) 2026 Qumru Hüseynova https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Təsəvvüf qadınları: Rabiyə əl-Ədəviyyənin məhəbbət mistikası
İlkin dövr sufi düşüncəsində diqqətçəkən önəmli simalardan biri Rabiyə əl-Ədəviyyə (718–801) və onun “ilahi eşq doktrinası” adlan­dırılan mənəvi yanaşmasıdır. Bu yarıəfsanəvi qadın sufi haqqında birbaşa özünə aid yazılı mənbələr mövcud olmasa da, sonrakı dövrlərə aid müəlliflərin rəvayətləri, bioqrafik mətnləri və xalq arasında dolaşan əfsanələr əsasında onun şəxsiyyəti və dini-fəlsəfi baxışları haqqında müəyyən təsəvvür formalaşdırmaq mümkündür. Rabiyə əl-Ədəviyyənin yaşadığı dövr İslam hüququnun – şəriətin – formalaşıb möhkəmləndiyi bir mərhələdir. Bu dövrdə şəriət yalnız dini həyatın deyil, eyni zamanda, hüquq, siyasət və cəmiyyətin idarə olun­masının əsas qanunverici çərçivəsini təşkil edirdi. Şəriətin qadınlara verdiyi hüquq və vəzifələr isə onların ailə və cəmiyyətdəki mövqelərinin möhkəmlənməsində mühüm rol oynamışdır. Bu məqalədə Rabiyə əl-Ədəviyyənin sufizm tarixindəki rolu onun “ilahi məhəbbət” anlayışı çərçivəsində, həmçinin dövrün hüquqi-mənəvi kontekstində təhlil olunur. Tədqiqatda tarixi-hermenevtik ya­naşma ilə yanaşı, mənbə tənqidi və komparativ analiz metodlarından da istifadə edilmişdir. Rabiyənin fikirləri birbaşa yazılı əsərlərlə deyil, onun haqqında formalaşmış təzkirə ədəbiyyatı və digər Orta əsrlər bioqrafik mənbələr əsasında yenidən təhlil olunur. Rabiyə əl-Ədəviyyə təlimində “ilahi məhəbbət” mərkəzi anlayış kimi çıxış edir. Onun bu məhəbbətə əsaslanan mistik yanaşması for­malaşmaqda olan İslamın ortodoksal prinsiplərindən qaynaqlanır. Hərçənd Rabiyənin öz qələmindən çıxmış əsərlər mövcud deyil; əldə olan bioqrafik mənbələr, – xüsusilə məşhur sufi təzkirəçisi Fəridəddin Əttarın verdiyi məlumatlar, – onun dua və nəsihətləri əsasında dini görüşlərinin yenidən təhlilinə imkan verir. Bu mənbələrdə, əsasən, onun dostları və qonaqları ilə söhbətləri, suallara verdiyi cavablar və nəsihət xarakterli fikirləri yer alır. Rabiyənin mistik yanaşması daha çox “tövbə, şükür və təcəlla” anlayışları ətrafında cəmlənir, onun asketik həyat tərzi ilə tamamlanır.
Müəllif hüququ (c) 2026 f.f.d. Qəmərxanım Cavadlı https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Mərkəzi Asiyada radikallaşma: Tacikistan nümunəsində çağırışlar və daxili təhlükəsizlik məsələləri
Məqalədə Tacikistan Respublikasında radikallaşma prosesi daxili sosial-iqtisadi amillər və xarici geosiyasi çağırışlar nəzərə alınmaqla hərtərəfli təhlil edilmişdir. Araşdırmanın əsas mövzusunu təhlükəsizlik amilləri təşkil edir: yoxsulluq, işsizlik, şəxsiyyət böhranı, əmək miqrasiyası, sosial ədalətsizlik və ənənəvi institutların zəifliyi. Yazıda xüsusi diqqət isə miqrasiya proseslərinə, transmilli terror şəbəkələrinin roluna və Əfqanıstanda hökm sürən qeyri-sabitliyə yönəlib. Müəllif, həmçinin Tacikistan vətəndaşlarının beynəlxalq terror aktlarına cəlb olunmalarını, miqrantların kütləvi deportasiyalarının ölkədaxili vəziyyətə təsirini araşdırır. Müasir radikallaşmanın anlayış modelləri, o cümlədən Mogaddam radikal nərdivanı, PREVENT strategiyası və CVE konsepsiyası, onların tətbiqi vurğulanmaqla, Tacikistan kontekstində təhlil edilib. Beynəlxalq təcrübənin yerli xüsusiyyətlərə uyğunlaşmadan me­xaniki şəkildə götürülməsinin səmərəsizliyi yazıda müəyyən edilmişdir. Məqalədə effektiv əks-narrativlərin yaradılması, vətəndaş cəmiyyətinin inkişafı, gənclərin təşəbbüslərinin dəstəklənməsi və radikallaşmaya qarşı erkən xəbərdarlıq sisteminin formalaşdırılması daxil olmaqla, yerli profilaktik strategiyaların inkişafı ilə bağlı praktiki tövsiyələr təklif olunur. Araşdırmada, həmçinin dövlət və cəmiyyətin səylərinin inteq­ra­si­yası, müsbət identikliyin gücləndirilməsi və yerli icmaların dayanıq­lı­lı­ğının artırılması üçün kompleks yanaşmanın zəruriliyi vurğulanır. Tədqiqatın elmi yeniliyi radikallaşmanın yerli və qlobal amillərinin sistemli təhlilində və dəyişən qlobal antiterror gündəmi şəraitində sosial dayanıqlılığın gücləndirilməsi üçün tövsiyələrin hazırlanmasındadır. Tədqiqat işi Mərkəzi Asiyada din sosiologiyası, ekstremizmin qar­şı­sının alınması və sosial təhlükəsizlik üzrə elmi diskursun inkişafına töh­fə verir.
Müəllif hüququ (c) 2025 f.f.d. Rüstəm Əzizi https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Qədim Yunanıstandan günümüzədək davam edən “Dil: təqdim edildi yoxsa əldə edildi?” mübahisəsi
Yazılı fəlsəfə – tarixin hansı dönəmində filosofların gündəmində nə kimi məsələlərin diqqət mərkəzində olduğunu izləməyimizə kömək edir. Filosofların fikir bildirdikləri məsələlərdən biri də dildir. Dil – dü­şün­cənin ən qədim mövzularından biridir. Bu məsələyə, xüsusilə dil fəlsəfəsində toxunulur. Dil – insanlar arasında ünsiyyəti asanlaşdır­maqla yanaşı, dünyanı tanımağa kömək edən və sözün əsl mənasında, bəşəriyyəti “insanın məkanı” edən əsas elementdir. Məlum olduğu kimi, Qədim dövr yunan filosofları ilk dəfə dili fəlsəfi prizmadan dəyərləndirmişlər. Yunan filosoflarından olan Platon dili fəlsəfi baxımdan araşdırmış və bir sıra fikirlər irəli sürmüşdür. Fəlsəfi çərçivədə dilin mahiyyətindən necə bəhs edildiyini açıqlamaq məqaləmizin əhatə dairəsi xaricindədir. Qeyd etməliyik ki, hər bir filosof və fəlsəfi ənənə dilin təbiətinə dair müxtəlif fikirlər iləri sürmüşdür. Yazımızda dilin mənşəyi ilə bağlı bir müzakirə üzərində dayanacağıq. “Dilin mənşəyi nədir?” sorğusundan başqa, “Tanrının dilin yaran­masında rolu varmı, yoxmu?” sualı da məqaləmizin cavab axtardığı mövzu olacaqdır. Bu iki sual çərçivəsində əvvəlcə Platona, sonra isə Farabiyə müraciət edəcəyik. Platon və Farabinin bu suallara cavablarını təsəvvüf təfəkkür ənənəsinə əsaslanaraq müqayisəli təhlil etməyə çalışacağıq. Daha sonra bu müqayisəni müasir dil fəlsəfəsin­dəki mübahisələr fonunda dəyərləndirəcəyik. Bu istiqamətdə, eləcə də Frege və Rasselin, qismən də Kripke, Quine və Kaplanın görüşlərinə nəzər yetirəcəyik. Məqalədə dilin mənşəyi haqqında Qədim dövr yunan fəlsəfəsin­dən müasir dövr dil fəlsəfəsinədək davam edən mübahisələrin nəticə­lən­məsi üçün teologiyanın irəli sürdüyü izahı nəzərdən keçirməyin vacibliyini təqdir edəcəyik. Bununla belə, dilin mənşəyi ilə bağlı teologiyanın irəli sürdüyü izah, müasir dövr dil fəlsəfəsindəki mübahisə­lərdən xəbərdar olmaqla və onlarla hesablaşaraq yenidən nəzərdən keçirilməlidir. Bu fikri ifadə edərək məqaləmizi yekunlaşdıracağıq.
Müəllif hüququ (c) 2025 f.f.d. Xəyyam Cəlilzadə https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
İbnül Mütəhhər Hillinin zehni varlıq nəzəriyyəsi
Bu məqalədə İslam düşüncəsinin Mütəəxxirin dövrü – şərh və haşiyələr mərhələsinin görkəmli şərhçilərindən “Əllamə” ləqəbi ilə məşhur olan İbnül Mütəhhər Hillinin “Zihni varlıq teorisi” təhlil ediləcəkdir. Zehni varlıq nəzəriyyəsini İslam düşüncəsində konseptual səviyyədə ilk dəfə təhlil edən filosof İbn Sinadır. Bu anlayış ideyalar sistemində mövcud olan varlıqların düşüncəyə mövzu təşkil etməsi kontekstində əhəmiyyətli yer tutur. Səbəb budur ki, insan dərrakəsi tərəfindən idrak edilən hər bir şeyin mahiyyətinin və varlıq tərzinin müəyyən olunmaı istənilir. Buna görə də bilik qaynağına çevrilmiş hər bir mövzunun mahiyyətinin müəyyənləşdirilməsi yalnız hisslərlə qavranılan xarici varlıqlarla məhdudlaşdırılmamalıdır. İnsan dərrakə­sinin təsəvvür və təxəyyül qabiliyyəti xaricdə mövcud olmayanların da varlıq sahəsində təyin olunmasını zəruri edir. Tədqiqatımızda Hillinin zehni varlıq nəzəriyyəsi ilə bağlı düşüncələri bütün ümumi cəhətləri ilə ortaya qoyulmuş, alimin İbn Sina fəlsəfəsindən bu nəzəriyyə konteks­tin­də hansı aspektlər çərçivəsində təsirləndiyi təhlil edilmişdir. Mütəəxxir mərhələsi yaradıcılığında Hilli şərhçi kimi ön plana çıxmışdır. Dövrünün əsərləri haqqında yazdığı elmi şərhlər alimin dərin düşüncə sahibi olduğunu sübut edir. Bu istiqamətdə Hillinin müasiri və eyni məzhəbdən (İmamiyyə) olduğu Nəsirəddin Tusidən təsirləndiyi müşahidə edilir. Tusinin müxtəlif fənlər üzrə qələmə aldığı əsərlərə Hilli şərhlər yazmış, onların anlaşılmasına töhfə vermiş, həmçinin bu nü­mu­nə­lərin zehni varlıq nəzəriyyəsindəki təsirlərinin də təyin edilməsində rol oynamışdır. Hilli Fəxrəddin Razini təhlil və tənqid etdiyi zaman onun görüşlərinin tam olaraq anlaşılmasında əhəmiyyətli rol oynamış­dır. Yazımızda, xüsusilə bu məsələlərə diqqət yetirilmişdir.
Müəllif hüququ (c) 2025 Humay Usubbəyli https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Bu məqalə duanın streslə mübarizədəki rolunu və insan həyatında yaranan gərgin hallara qarşı təsirini araşdırır. Tədqiqatın obyekti duanın streslə mübarizədəki psixoloji təsiridir. Məqsəd duanın insanın emosional və mənəvi rifahına təsirini təhlil etməkdir. Məqalədə duanın məna və mahiyyəti, stresi azaltmaq və daxili rahatlıq yaratmaq kimi təsiri elmi ədəbiyyatın təhlili və sintezi vasitəsilə təhlil edilir. Nəticələr göstərir ki, dua inanc sahibi olan şəxslər üçün streslə mübarizədə təbii və təsirli vasitədir, insanın daxili dünyasını sakitləşdirir, ümid və rahatlıq bəxş edir. Bu tədqiqatın nəticələri stresin azaldılması və psixoloji rifahın artırılması sahəsində yeni perspektivlər açır. Stresin fiziki-psixoloji təsirləri insanın həyat keyfiyyətini gözəçarpacaq dərəcədə aşağı sala bilir. Bu baxımdan, streslə mübarizə üçün müxtəlif yollar və üsullar mövcuddur. İnanc sahibi olan şəxslər üçün isə dua streslə mübarizədə ən təbii və təsirli vasitələrdən biridir. Dua təkcə dini əməl hesab olunmur, həm də insanın daxili dünyasını sakitləşdirən, ona ümid və rahatlıq bəxş edən güclü vasitədir. Məqaləmizdə duanın məna və mahiyyəti, insanın ruhi və mənəvi həyatına təsiri əhatəli şəkildə təhlil edilir. Duanın stresi azaltmaq və mənən rahatlıq yaratmaq kimi əsas təsirləri diqqət mərkəzindədir. Müxtəlif elmi tədqiqatlar, araşdırmalar və mənbələr əsasında duanın psixoloji təsiri və streslə mübarizədə effektiv vasitə olduğu müzakirə edilir. Dua edərkən insan öz stress hallarını, narahatlıqlarını, qorxularını və gərginliklərini daha yüksək bir qüvvəyə həvalə edir və bu, psixoloji olaraq yüngülləşmə və rahatlaşma hissi yaradır. Bu proses, insanın özünü daha rahat və təhlükəsiz hiss etməsinə kömək edir. Yazıda duanın bütün dövrlərdə, mədəniyyətlərdə və dini inanclarda mövcud olduğu, insan təbiətinin əsas ehtiyacı kimi qəbul edildiyi göstərilir. Nəticə etibarilə dua mənəvi- psixoloji baxımdan insanların həyatına dərin təsir göstərir, streslə mübarizədə təbii və effektiv üsul kimi qiymətləndirilir. Bu yanaşma yaşadığımız dövrdə streslə mübarizə aparmaq üçün alternativ və ümumiləşdirilmiş həll yolu təqdim edir. Qeyd edək ki, duanın hər cəmiyyətdə mövcud olması onu hər kəs üçün əlçatan vasitəyə çevirir və bu, streslə mübarizədə böyük üstünlükdür.
Müəllif hüququ (c) 2025 Cəfər Cəfərov https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Dünyəvi dövlətdə din tədrisinin tarixi inkişafı kontekstində Azərbaycanın ümumtəhsil müəssisələrində din tədrisi
Dövlət-din münasibətlərindən asılı olmayaraq, XXI əsrin birinci rü­bün­də demokratik dövlətlərin böyük əksəriyyətinin ümumtəhsil sis­te­mi­nin kurikulumunda din tədrisi özünəməxsus yer tutur. Bunun səbəbi, sa­dəcə, dinin bir xalqın mədəniyyəti və dəyərlər sistemi ilə üzvi şəkildə bağ­lılığı, yaxud dünyəviləşmənin təsiri ilə öz mədəni irsindən qopuq və­təndaşların sayının artması deyil. Milli təhsil sistemlərində din təd­ri­si­nin yer alması, həm də müxtəlif beynəlxalq münaqişələrdə din və si­ya­sə­tin qarşılıqlı əlaqəsi, bir sıra ölkələrdə müxtəlif radikal dini qrup­laş­ma­ların yaratdığı qlobal təhdid, qloballaşma nəticəsində mono­kon­fes­sio­nal cəmiyyətlərdən çoxkonfessiyalı cəmiyyətlərə keçid və digər so­sial və siyasi amillərlə bağlıdır. Dinlə əlaqəli müştərək beynəlxalq prob­lemlərlə üzləşməklə yanaşı, hər bir dövlət milli kurikulumundakı din tədrisi modelinə dövlət siyasətinin tərkib hissəsi kimi müstəqil olaraq qərar verir. Azərbaycanın dövlət ümumtəhsil müəssisələrində müstəqil din fənni tədris edilməsə də, sosial və humanitar fənlər çərçivəsində inteqrativ formada və din haqqında öyrənmə modeli tətbiq olunmaqla din tədrisi həyata keçirilir. Dinə dair inteqrasiya olunmuş qısa mə­lu­ma­ta rast gəlinən “Tarix”, “Ədəbiyyat”, “Azərbaycan dili” və digər fənlərlə yanaşı, xüsusilə 2004-cü ildən ümumtəhsil məktəblərində tədris olunan “Həyat bilgisi” dərsliklərində dinlərlə əlaqəli əsas biliklər öyrədilir. Bu biliklərin məzmun və çərçivəsi Azərbaycan Respublikasının ümum­təh­sil məktəbləri üçün “Həyat bilgisi” fənni üzrə təhsil proqramı (kurikulum) əsasında hazırlanır. Məqalənin məqsədi Azərbaycanda az tədqiq olun­muş bir mövzu kimi beynəlxalq və yerli müstəvidə din tədrisinin tarixi in­kişaf prosesinin araşdırılmasıdır. Bu məqsədlə yazıda beynəlxalq təh­sil mühitində din tədrisinin yeri, dövlət-din münasibətlərinin din təd­ri­si modelinə təsiri araşdırılır və Azərbaycanın ümumtəhsil mək­təb­lə­rin­də din tədrisinin mövcud vəziyyətinin təhlili aparılır.
Müəllif hüququ (c) 2025 i.f.d., dos. Elnurə Əzizova https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
H. Faizxanovun elmi inkişafında A.Q. Kazımbəyovun rolu
Bu məqalə Məhəmməd Əli Mirzə (Aleksandr Qasımoviç) Kazım­bəy (1802-1870) ilə Hüseyn Faizxanov (1823-1866) arasındakı münasibətlərin, tanışlığın və dərin əlaqələrin olması barədə mübahisəli məsələlərə həsr edilmişdir. Bu mövzuda hər hansı bir məlumat əldə edə biləcəyimiz məlum mənbələr məhduddur və tədqiqatçılar tərəfin­dən çoxdan istifadə edilmişdir. Bu araşdırmada H. Faizxanovun Sankt-Peterburq İmperator Elmlər Akademiyası ilə əməkdaşlığı zamanı yeni­dən köçürdüyü əlyazmalar sayılan arxiv sənədlərinə xüsusi diqqət ay­rıl­mışdır. Həmçinin, bütün məlumatların məcmusu əsasında H. Faiz­xanovun həyatına yenidən baxış məqsədilə onun həyatının Kazan dövrünün xronologiyasına da böyük diqqət yetirilmişdir. Araşdırmanın xülasəsi əsas verir ki, əvvəllər təqdim edilən M.Ə. Kazımbəy ilə H. Faizxanov arasında mövcud olan əlaqələrin qurulmasında Şıxabutdin Mərcaninin (1818–1889) rolu haqqında bəzi fərziyyələr təkzib edilsin. Ona görə ki, bu variant qeyd olunan şəxslərin hər birinin tərcümeyi-halının formal xronologiyasına uyğun gəlmir. Bundan əlavə, M.Ə. Kazımbəy ilə H. Faizxanov arasında mövcud olan əlaqələr haqqında əldə olunan məlumatlar bizə fərziyyə etməyə imkan verir ki, məhz M.Ə. Kazımbəy H. Faizxanovun İmperator Elmlər Akademiyası ilə əməkdaş­lığa başlamaq məqsədilə Kazandan Sankt-Peterburqa köçmək qərarı­na gəlməsinə öz töhfəsini vermişdir. Belə ki, bu da H. Faizxanovun gələcəkdə Sankt-Peterburq İmperator Universitetində Şərq dilləri fakül­təsinin açılışı ilə bağlı Rusiya imperiyasının paytaxtına köçməsi barədə əvvəllər irəli sürülən fərziyyəni də təkzib edir.
Müəllif hüququ (c) 2025 i.f.d. Damir Muhetdinov https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Qafqaz Müsəlmanlarının II Şeyxülislamı Fazil İrəvani: Faktlar və ziddiyyəltər arasında
Məqalədə Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinin II Şeyxülislamı kimi təq­dim olunan Fazil İrəvaninin bu vəzifədə olub-olmadığı araş­dı­rıl­mış­dır. Ya­zı­da 1823–1873-cü illər aralığında mərkəzi Tiflis şəhərində olan mə­həm­mə­di dini ruhanilərinin başçıları həmin dövrə aid kameral təsvir və təq­vim­lər­lə, eləcə də o vaxta dair yazılmış məqalələrlə təhlil edil­miş­dir. Oxucuda aydın təsəvvür yaranması üçün mövzuya “şeyxül­is­lam­lıq” titulunun mahiyyəti, yaranma tarixi, bizim dini və siyasi coğrafiyada istifadəsi haqqında məlumatlarla başlanılmışdır. Çar Rusiyası İrəvan xanlığını istila etdikdən sonra, İrəvanda ya­şa­mış Şeyxülislam Axund Molla Məhəmmədlə Nəcəfdə qərarlaşan Mol­la Məhəmməd Fazil İrəvani arasında ad eyniliyindən bənzərlik ya­ran­mışdır. “Qafqazda İslam və şeyxülislamlar” kitabının müəllifində on­la­rın eyni şəxs olduğu haqqında təsəvvürü yaranmış, nəticədə, onu Qaf­qaz müsəlmanlarının II Şeyxülislamı kimi təqdim etmişdir. Bu ba­xım­dan, məqalədə Fazil İrəvaninin həyatı barədə qısa məlumatlar ve­ril­miş və fəaliyyətinə nəzər salınmışdır. İrəvanda yaşayan Şeyxülislam Axund Molla Məhəmmədə gəldikdə, kameral təsvirlərə əsasən, onun doğum tarixinin 1771-ci il olduğu müəyyən edilmişdir. “Şeyxülislam” ad­landırılmasının səbəbləri araşdırılmış, Qacar hakimiyyəti dövründə İrəvan xanlığının xan tərəfindən təyin edilmiş rəsmi şeyxülislam vəzi­fə­si daşıdığına dair güclü ehtimallar aşkarlanmışdır. Xalq arasında nü­fu­zu­na və ruhani olaraq ehtiramına görə, Çar Rusiyasında da şey­xül­is­lam kimi qəbul olunmuş, qəzavət və şəriət məhkəməsi rəhbəri və­zi­fə­si­ni davam etdirmişdir. Məqalədə onların bir çox cəhətdən – ata adları, doğum və vəfat ta­rix­­ləri, təhsil məkanları, dəfn olunduqları ərazi, övladlarının sayı və ad­la­rı­nın tamamilə fərqli olduğu göstərilmişdir. Həmçinin onun şey­xül­is­lam ol­du­ğu iddia edilən dövrdə müsəlmanların başçısı olaraq Tiflisdə fərqli şəxs­lərin adlarının keçdiyi aşkar edilmişdir. Aydın olmuşdur ki, bu iki şəx­sin hər birinə aid olan özünəməxsus fakt və məlumatlar vardır. Yuxarıda adı­çəkilən kitabda həmin məlumatlar birləşdirilmiş, vahid bir şəxs obrazı ya­radılmış, bütün fakt və məlumatlar həmin şəxsə şamil edil­mişdir.
İrəvan Şeyxülislamı Molla Məhəmməd İrəvani
Müəllif hüququ (c) 2025 Hilal Ağamoğlanov https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Beyzavinin “Ənvar ət-tənzil və əsrar ət-təvil” əsərində bəzi ehkam ayələrinin təfsir metodu (Təmizlik və ibadət kontekstində)
Nasirəddin Əbu Səid Abdullah ibn Ömər ibn Məhəmməd əl-Bey­za­vi­nin məşhur təfsir əsəri olan “Ənvar ət-tənzil və əsrar ət-təvil” yazı üs­lu­bu baxımından ecazkarlıq nümunələrindən hesab edilir. İslami elm­lər­lə bağlı bir çox əsər yazan alim dərin elmi biliyə malik olmuşdur. O, fiqh və fiqh üsulu kimi əqli elmlərdə də məşhur olmuşdur. Bu ba­xım­dan, alim ibadət, davranış, əxlaq, halal və haram kimi mövzuları əhatə edən fiqhi, yaxud ehkam ayələrinin təfsirində öz bacarığını gös­tər­miş­dir. Mənası hər kəs tərəfindən aydın olan, heç bir təfsirə və izaha eh­ti­yac olmayan ehkam ayələrinin sayı haqqında müxtəlif fikirlər səs­lən­di­ri­lir. Təmizlik və ibadət kimi ayinlər insanın Yaradıcı qarşısında yerinə yetirməsi vascib olan önəmli öhdəliklərindən hesab edilir. Məhz bu mə­qa­lədə ehkam ayələri baxımından Beyzavi təfsirində yer alan dəs­tə­maz, qüsl və təyəmmüm kimi təmizlik, eləcə də ibadətlərin əsası və sü­tu­nu olan namaz mövzularına toxunulub. Mövzuların işlənməsində təs­vi­ri üslubdan istifadə edilmiş, müfəssirin təmizlik və ibadət kimi mə­sə­lə­lər­lə bağlı təfsiri tədqiqat obyektinə çevrilmişdir. Beyzavi bu kimi ayələri təfsir edərkən özündən əvvəl gələn alim­lə­rin metod və yolunu izləmiş, mənsubu olduğu şafei məzhəbinə üs­tün­lük vermişdir. Müfəssir ayələrin təfsirində hər hansı məsələdə digər alim və məzhəb imamlarının fikir və düşüncələrini nəql edərkən, on­la­rın dəlillərini də qeyd etmişdir (Beyzavi bu kimi düşüncə və dəlilləri nəql edərkən “qilə” (deyildi), “ruviyə” (rəvayət edildi) səpkili feilləri məc­­hul növdə işlətmiş, həmin məzhəb və ya alimlərin adlarını qeyd etməmişdir. Bundan başqa o, qeyd edilən ehkam ayələrinin təfsirində fi­kir­lərini təsdiqləmək üçün digər ayələrdən, eləcə də hədis, icma və qi­yas kimi önəmli mənbələrdən nümunələr gətirmişdir. Beyzavi, həm­çi­nin kəlmələrin tələffüzündə müxtəlif qiraət imamlarının oxunuşuna da to­xunmuş, təfsir etdiyi ayələrə zənginlik gətirmişdir.
Müəllif hüququ (c) 2025 Ənvər Mustafayev https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
“Din və məişət” jurnalında Musa Carullah Bigiyevin ümumbəşəri qurtuluş görüşünün tənqidi
Həzrət Əli dövründən başlayan vətəndaş müharibələrinin təsiri ilə İs­lamın ilk mərhələsindən rəvac verilən böyük günahlar, iman-əməl əla­qəsi, qədər və iradə azadlığı kimi məsələlər müzakirə mövzusu ol­muşdur. Bu müzakirələrlə əlaqədar olaraq, xüsusilə kəlam və təfsir mənbələrində kimin cənnətə, kiminsə cəhənnəmə gedəcəyi, “Böyük günah edənlərin axirətdəki vəziyyəti necə olacaq?” səpkili mövzulara geniş yer verilmişdir. Bu çərçivədə qeyri-müsəlmanların axirətdəki vəziyyətləri və bununla bağlı cəhənnəmin əbədiliyi məsələsinə geniş yer verilmiş və bu mövzuda xeyli ədəbiyyat təşəkkül etmişdir. Ümumi mənimsənilmiş düşüncəyə görə, son ilahi din olan İslamı qəbul etməyənlər əbədi olaraq cəhənnəmdə qalacaqlar. Bununla birlikdə, Allahın bütün insanları bağışlayacağı, cəhənnəmin əbədi olmadığı fik­rini irəli sürən bəzi alimlər insanların sonda cənnətə gedəcəyini iddia etmişlər. Unudulmağa başlayan bu məsələ son əsrlərdə Rəşid Rza və Şihabəddin əl-Mərcani kimi islahatçı alimlər tərəfindən yenidən gündəmə gətirilmişdir. XX əsrin yenilikçi mütəfəkkirlərindən Musa Carullah Bigiyev də “nəcati-ümumiyyə” (ümumbəşəri qurtuluş) adlandırdığı bu məsələni yenidən müzakirəyə gətirmişdir. Bigiyev ümumbəşəri qurtuluş fikrini əvvəlcə Hüseyniyyə mədrəsəsindəki dərslərində açıqlamışdır. Bu əs­nada yaxın dostları Musa Carullahı məsələnin yersiz mübahisələrə səbəb olacağı barədə xəbərdar etsələr də, Bigiyev məsələnin vacib olduğuna inandığını və onun müzakirə edilməli olduğunu bildirmişdir. Nəhayət, Bigiyev ümumbəşəri qurtuluşla bağlı fikirlərini “Şura” jurna­lında silsilə məqalələr şəklində dərc etməyə başlamışdır. Onun bu fi­kirləri “Din və məişət” jurnalının müəllifləri tərəfindən kəskin tənqidlərə məruz qalmışdır. Başlanğıcda jurnallarda dərc olunan məqalələr va­sitəsilə gedən müzakirələr dahasonrakı dövrdə risalələrin yazılması ilə davam etmişdir. Bigiyev ilə “Din və məişət” müəllifləri arasındakı mü­zakirələr, əsasən, ilahi rəhmətin əhatəsi, inancsız və batilinanclı insan­ların cənnətə getmələri, cəhənnəmin əbədiliyi kimi müxtəlif mövzular ətrafında cərəyan etmişdir.
Müəllif hüququ (c) 2025 i.f.d., dos. Mübariz Camalov https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Antik dövr Yunanıstanda ailəyə və qadının ailədəki statusuna münasibətin sosial-fəlsəfi təməlləri
Ailə – ictimai münasibətlərin bünövrəsinin qoyulduğu ən mühüm sosial institutlardan biridir. Antik dövr filosoflarının da bildirdikləri kimi, insan təbiəti etibarilə ictimai-mədəni varlıqdır və o, cəmiyyətdə yaşamaqla, ictimai münasibətlər qurmaqla mədəni varlıq kimi öz mövcudluğunu qoruya bilər. Sosial münasibətlərə dair ilkin prinsip və normalar isə ailədaxili münasibətlərdə öyrənilir. Ailə fərdi həyatdan ictimai fəaliyyətə açılan qapıdır. Qədim dövrlərdən etibarən, Orta əsrlər və müasir dövrədək bu məsələni tədqiqat obyektinə çevirən filosofların fikirlərindən belə nəticə hasil olur ki, ailə anlayışının təməlini insan növünün mövcudluğunu davam etdirəcək bir nəsil yetişdirmək ehtiyacı təşkil edir. Bu isə ailənin ən mühüm tərəflərini təşkil edən kişi və qadına ailədaxili münasibətlərdə bioloji məzmundan daha çox, mədəni və əxlaqi məsuliyyət yükləyir. Sözügedən məsuliyyət ailədə tərəflərin öhdəliklərinə görə riayət edəcəkləri mədəni-əxlaqi normaların, onların sosial statuslarının və hüquqlarının müəyyən edilməsi aspektindən böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bütün bu məqamları nəzərə alanda, Antik dövrdən etibarən müasir mərhələyədək alimlərin, filosofların əsərlərində digər məsələlərlə yanaşı, ailə institutunun müzakirə obyektinə çevrilməsinin və bunun davamı olaraq bu məqalənin tədqiqat obyektinə çevirdiyi mövzunun aktual olduğunu söyləyə bilərik. Tədqiqatın əsas məqsədi Antik dövr Yunanıstanda ailəyə və qadının ailədəki statusuna münasibətin sosial-fəlsəfi təməllərini müzakirə çərçivəsində ortaya qoymaqdır. Bu mənada, bir giriş və üç bölümdən ibarət olan məqalədə əsasən Sokrat, Platon və Aristotelin ailə institutunun əhəmiyyətinə və ailədaxili münasibətlərə, tərəflərin öhdəlik və hüquqlarına dair yanaşmaları fəlsəfi müstəvidə müzakirə obyektinə çevrilir, problemlər məlum mənbələrə əsaslanaraq deskriptiv və analitik üslubda təqdim olunur.
Müəllif hüququ (c) 2025 Pərvin Nəsirova https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Araşdırmalar işığında: uşaqlıq dövrünün qorxu və fobiyalarına qısa baxış
İnsanın özünü fiziki, yaxud psixoloji cəhətdən təhlükədə hiss etməsi qorxuya səbəb olur. Uşaqlıq dövrünün ən önəmli hadisələrinin, adətən, qorxular səbəbindən baş verdiyi məlumdur. Bəzi qorxular in­san həyatına fayda versə də, digərləri yaşamboyu bizimlə birgə addım­layır. Qorxuların şiddətli halı olan fobiyalar isə adətən, insanın gündəlik yaşayış tərzinə, ailəsi və ya başqaları ilə olan münasibətlərinə, işinə-məşğuliyyətinə ciddi dərəcədə mənfi təsir göstərir. Fobiyanı qorxudan fərqləndirən əsas ünsür də onun gündəlik yaşayışımıza yüksək dərəcədə təsir etməsidir. Fobiya – müəyyən bir hadisə və ya əşyaya aid olan davamlı qorxu hissidir. Qorxunun üst mərhələsi olan fobiyala­rın uşaqlıq dövründə yaranması daha çox müşahidə edilir. Fobiyaların yaranması, sadəcə, müəyyən hadisə və ya hala bağlı olmaya da bilər. Yəni fobiyalar daha çox zəncirvari qorxu yaradan hadisələrin birləşməsindən meydana gəlir. Məqalədə qorxu və fobiyaların uşaqlara təsiri, bu yöndə elmi araşdırmaların nəzərdən keçirilməsi, psixoloqlar tərəfindən aparılmış təcrübələr və mütəfəkkirlərin görüşləri tədqiq olunmuşdur. Tədqiqatın metodunu belə səciyyələndirə bilərik– uşaqlıq dövrünün inkişafı və fər­din şəxsiyyətinin formalaşması olduqca mürəkkəb psixologiyaya ma­likdir. Bu baxımdan, araşdırmamız uşaqlıq dönəmində qorxu və fobiya­larla bağlı ümumpsixoloji müddəalara əsaslanmışdır. Tədqiqatda bu istiqamət üzrə aparılmış araşdırma, fikir və nəzəriyyələrdən istifadə edilmişdir. Yazının əhəmiyyəti bundan ibarətdir ki, nümunədə uşaqlıq döv­rü qorxu və fobiyalarının səbəbləri araşdırılmış, bu yöndə tədqiqatlar nəzərdən keçirilmiş və növbəti təhlillər üçün ilkin mərhələ hazırlan­mışdır. Tədqiqatın məqsədi uşaqlıq dövründə qorxu və fobiyaların ya­ranmasına şərait yaradan amilləri, həmçinin səbəbləri tədqiq etmək, bu mərhələnin psixoloji durumunu araşdırmalar nəticəsində üzə çıxar­maqdır.
Müəllif hüququ (c) 2024 Aytəkin Cəfərova https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Nurəddin Topçu fəlsəfəsinin mənbələrinə dair
Məqalənin mövzusunu Nurəddin Topçunun fəlsəfəsi, əsas məğ­zi­ni isə onun kimlərdən təsirləndiyi məsələsi təşkil edir. Filosofun fəlsəfə­sin­də əxlaqi məsələlər əsas yer tutur. Bununla yanaşı, onun siyasət­dən dinə, sənətdən tarixədək bir çox sahədə əsərləri mövcuddur. Bəhs et­diyi hər məsələdə insan amilini əsas götürən Nurəddin Topçunun fik­rin­cə, şəxs ehtiyac içində olduğu zaman hərəkətə başlayır. İnsanın dərk edib fəaliyyətə başlaması onun iradəsinin göstəricisidir. İnsanın ira­də hərəkətinin məqsədi nədir? Nurəddin Topçunun fikrincə, hərəkə­tın məqsədi Tanrıya çatmaqdır. Deməli, Tanrıya tərəf aparmayan hərə­kət insanı əsl hədəfinə çatdırmaz. Bütün fəlsəfəsi hərəkət anlayışı üzə­rin­də qurulan Nurəddin Topçuya təsir göstərən mütəfəkkirlər kimlərdir? Nu­rəddin Topçuya hansı mütəfəkkirlərin nüfuz etdiyi ilə bağlı araşdır­ma­lar onun Fransadakı fəlsəfə təhsili və Berqson, Blondel, Massiq­no­nun filosof üzərindəki təsirləri ilə əlaqəlidir. Bu nüfuzetmənin tədqiq olun­ması ilə başlayan araşdırmaların nəticəsi daha çox Nurəddin Top­çunun Qərb fəlsəfəsindən, xüsusən də Berqsonun mistisizmindən çox təsirlənməsi istiqamətindədir. Blondelin hərəkət ideyası filosofun bütün fəlsəfəsinə hakim olmuşdur və o, sufiləri Massiqnon sayəsində öyrən­miş­dir. “Nurəddin Topçu kimlərdən təsirlənmişdir?” sualını əsas götü­rə­rək, əvvəlcə onun görüşləri ilə İslam düşüncə sistemləri, daha sonra isə filosofun düşüncələri ilə müəllimlərinin fikirləri arasında müqayisə apa­racağam. Müqayisənin nəticəsi ilə “Nurəddin Topçu hansı düşüncə sis­temini davam etdirmişdir?” sualı da cavablanmış olacaq. Qeyd edim ki, hərəkət və sezgi anlayışları Blondeldən və Ber­q­son­dan əsrlər əvvəl işlənib-hazırlanmış təsəvvüf metafizikasında mər­kə­zi yer tutmamışdır. Bu anlayışlar aidiyyəti tədqiqatlarda ya unu­dul­muş, ya da nəzərdən qaçırılmışdır. Yazımızda həmin araşdırmaların na­tamam və səhv olduğunu irəli sürəcəyik. Nurəddin Topçu fəl­sə­fə­si­nin əsas məfhumlarının təhlili ilə məqaləni yekunlaşdıracağam.
Din motivli zorakı radikalizmin yaranmasına təsir edən psixoloji amillər
Radikallaşma prosesini, xüsusilə də insanlarda ifrat zorakılığa meyli araşdıran çox sayda elmi-tədqiqat mövcuddur. Sözügedən araşdırmalarda zorakılığa meylin insan təbiətində olub-olmadığı, ifrat düşüncə və davranışlara meyilli şəxslərin müştərək xüsusiyyətləri, ictimai mühitin və ideologiyaların insan xarakterinə təsirləri müzakirə obyektinə çevrilir. Bu məqalədə, ilk növbədə, zorakılığa meylin insan təbiətində mövcudluğuna dair müxtəlif nəzəriyyələr təhlil olunur, şəxsi şiddətə sövq edən amillərin yalnız bir mənbədən bəhrələnmədiyi irəli sürülür. Mövzu ilə əlaqəli Ziqmund Freyd (Sigmund Freud), Karl Qustav Yunq (Carl Gustav Jung), Albert Bandura, Erik Erikson, Kreyq A. Anderson (Craig A. Anderson) və Bred C. Buşman (Brad J. Bushman) kimi alimlərin nəzəriyyələri müzakirə edilir. Nəticədə zorakılığı yaradan məqamlar sırasında insan təbiəti ilə əlaqəli olanlarla yanaşı, uşaqlıq dövrü hadisələri, xatirələri, ictimai münasibətlər, həmçinin sərt və radikal ideologiya ilə əlaqəli amillərin mövcudluğu da önə çəkilir. Məqalənin ikinci hissəsində dinmotivli zorakılıq hərəkətlərinin psixoloji əsası müzakirə edilir və nəticədə, radikal qruplara qoşulma prosesinin çoxtərəfli olduğu ifadə edilir. Bununla yanaşı, radikallaşma prosesini yalnız fərdi-psixoloji xüsusiyyətlərlə izah etməyə çalışan reduksionist nəzəriyyələrin mövzunu tam şəkildə açıqlaya bilmədiyi qeyd olunur. Məqalədə qeyri-stabil psixoloji xarakterə malik olan fərdlərin radikalizmə yönəlmə baxımından daha həssas durumu vurğulanır, həmçinin radikallaşma və radikal qruplara qoşulma prosesinə psixoloji aspektdən yanaşma ilə bərabər, ictimai-siyasi və ideoloji baxımdan da nəzər yetirmənin zəruriliyi önə çəkilir. Danılmaz faktdır ki, dinxarici motivlər səbəbilə meydana çıxmış zorakılıq növləri, həmçinin irqi, etnik, siyasi, hətta iqtisadi kimliklər və dünyagörüşlərinin təhrik etdiyi çoxsaylı zorakılığa meyilli qruplar vardır. Sözügedən qruplar tədqiqatımızın hüdudları xaricində olduğu üçün bu məqalədə tədqiq edilməmişdir.
radikalizmə səbəb olan psixoloji amillər
dini radikallaşmanın psixoloji səbəbləri
Müəllif hüququ (c) 2024 i.f.d., dos. Aqil Şirinov https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Quranda əxlaqi tənəzzülün səbəbləri və onun həll yolları
Bütün insanlar fitrətən kamillik əldə etmək istəyirlər. Təbii ki, buna nail olmaq üçün insan lazımınca çalışmalı və səy göstərməlidir. Şəxsin əxlaq və davranışının sağlam olması onun kamillik zirvəzinə yüksəl­mə­sin­də ən yaxşı zəmindir. İnsan sosial varlıq olduğundan, əxlaq və dav­ra­nışını həmişə nəzarətdə saxlamalıdır ki, digər insanlarla gözəl tərzdə rəftar edə bilsin. Quranda insanın fərdi və ictimai həyatın­da vacib olan əxlaq və davranış qaydaları göstərilmişdir. Bu isə Qura­nın əxlaq möv­zu­suna və tərbiyə məsələsinə verdiyi dəyər, hərtərəfli baxışıdır. Quran insanın hidayətinə lazım olan bütün mühüm məsələləri ehtiva edir. Qurani-Kərim haqqında bəhs etdiyimiz mövzunun nə qədər ciddi və əhəmiyyətli olduğunu çatdırmaq üçün əxlaqi tənəzzülə səbəb olan amilləri açıqlamış, həmçinin bu məsələnin həll yollarını da bəyan et­mişdir. Quran ayələrində nəfsi istəklər, qəflət, bədgümanlıq və hərislik əxlaqi tənəzzülün səbəbləri kimi qeyd olunur. İman və saleh əməl, ilahi əzabdan qorxmaq, günah və pis işlərdən çəkinmək, ədalətin icra edilməsi əxlaqi tənəzzülün aradan qalxmasında lazım olan vacib məqamlardır. Hazırkı məqalə təsviri-analitik qaydada, məzmun anali­zinə əsaslanaraq, dini mətnlərdən istifadə etməklə əxlaqi tənəzzülün səbəblərini və onun həll yollarını Quran baxışından tədqiq və təhlil edir. Bu məqalə fənlərarası araşdırma sayılır, çünki əxlaq, hüquq, sosiologi­ya və Quran mövzularını özündə cəmləyir. Həmin amillər isə Quranın təfsir metodudur və müasir dövrümüzdə geniş şəkildə yayılmışdır.
Müəllif hüququ (c) 2024 i.f.d. Nicat Yəhyazadə https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Müasir cəmiyyətin aktual mövzularından biri olan depressiv po­zuntu bir çoxunun əziyyət çəkdiyi psixoloji xəstəlikdir. Məqaləni yaz­maqda əsas məqsədimiz depressiyanın müalicəsində dinin roluna nəzər salmaq və xəstəliyi aradan qaldırmaq yollarını araşdırmaqdır. Mövzumuzun əsas obyekti isə yaş həddindən asılı olmayaraq, depres­siyadan əziyyət çəkən şəxslərdir. Müasir zamanda bu psixoloji xəstəliyə tutulan insanların artım sayı müşahidə olunur. Yazımızda depressiyanın tarixinə nəzər salınmışdır. Həmçinin tarixi şəxslərin bu xəstəlik haqqında görüşlərinə də baxış keçirilmişdir. Məqalədə depres­siya haqqında, həmçinin onun alt halları sayılan, ana olandan sonrakı dövrün durğunluğu, xəstəlik zamanı yaranan düşkünlük və onun digər təzahür formaları izah edilmişdir. Qeyd edək ki, yazıda, eləcə də depressiv və bipolyar pozuntu halları haqqında da geniş məlumat verilib. Həmçinin tədqiqatımızda psixoloji halların xüsusiyyətləri, onun yaranma səbəbləri, xəstəliyin ge­dişatı və bir çox digər məqamlar da araşdırılmışdır. Bu psixoloji xəstəliklərin, eyni zamanda, müasir müalicə metodları da təhlil edilmiş­dir. Məqalədə müalicə üsulları kimi, klinik, terapevtik, fizioloji və başqa maraqdoğurucu metodlardan bəhs edilmişdir; məsələn: musiqi terapi­yası, pastoral terapiya, maqnit dalğası terapiyası və s. Din – insan həyatının ayrılmaz bir fenomenidir. Məqalədə dinin depressiyaya təsiri haqqında yazılara, araşdırmalara nəzər yetirilib. Depressiyanın müalicəsində din fenomeninin təsiri araşdırılıb, onun psixoloji-fizioloji metodlarla müalicə üsulları izah olunub. Elmi araşdır­malar göstərir ki, dindar şəxslərdə depressiv hallar daha az müşahidə olunur. Psixotrop maddələrə aludə olan şəxslərin müalicəsi zamanı din müsbət təsir göstərir. Din onlara mənəvi dayaq rolunu oynayır, insanı sağlam həyat sürməyə təşviq edir. Bu kimi amillər insan psixologiyası­na müsbət iz buraxır.
Müəllif hüququ (c) 2024 Ənvər Hüseynov https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Sivil din və siyasi dinin nəzəri problemləri: J.J.Russo, E.Dürkheym və R.Bellahın “sivil din” anlayışlarının müqayisəli təhlili
Bu məqalədə sosial elmlərin aktual problemlərindən biri olan “sivil din” anlayışı Jan Jak Russo, Emil Dürkheym və Robert Bellahın nəzəriyyələri kontekstində müqayisəli şəkildə araşdırılır. Dövlət və millətin müqəddəsləşdirilməsi şəklində tərif verilən “sivil din” anlayışı ilk dəfə Russo tərəfindən yaradılsa da, E.Dürkheymin və R.Bellahın tədqiqatları nəticəsində aktual problemə çevrilmişdir. Məqalədə J.J.Russonun siyasi din yanaşması ilə E.Dürkheymin “mədəni və so­sial sivil din” anlayışı müqayisə edilir. Eyni zamanda, müasir sosioloji ədəbiyyatda “sivil din – siyasi din” anlayışlarının nəzəri problemləri müqayisəli təhlil edilir. Müəllif göstərir ki, tədqiqatçıların bəziləri “sivil din və siyasi din” anlayışlarını sinonim kimi işlətsələr də, tədqiqatçıların əksəriyyəti sivil dini cəmiyyətdə özü-özünə formalaşan dəyərlər, inanc­lar və mərasimlərin toplusu mənasında işlədir. Siyasi din isə əsasən, totalitar rejimlər tərəfindən insanlara məcburən qəbul etdirilən, hakim ideologiyadan başqa bütün inancları və ideyaları sıxışdıran, onları özünə rəqib sayan etiqadlar toplusu mənasında işlədilir. Məqalədə sivil din nəzəriyyəsini tənqid edən tədqiqatçıların fikirləri qısa şəkildə nəzərdən keçirilmişdir. Azərbaycanda sivil dinin formalaşması məsələsinə gəlincə, müəllif qeyd edir ki, müasir millət-dövlətlərdə ol­duğu kimi, Azərbaycanda da sivil dinin bir çox elementlərinin yarandığı müşahidə edilir. Məsələn, Dövlət Bayrağı və Dövlət Himninə göstərilən sayğı, “Vətən” anlayışı, şəhidlik kimi dəyərlərin aşılanması kimi nü­munələri bunlara misal verilə bilər. Müəllif hesab edir ki, bu ideyalar və mərasimlərin, əsasən, ənənəvi dinlərlə, xüsusilə İslamla əlaqələndi­rilməsi göstərir ki, Azərbaycanda müstəqil sivil din hələ erkən forma­laşma mərhələsindədir, yetkin və müstəqil sivil dindən danışmaq hələlik mümkün deyildir.
Müəllif hüququ (c) 2024 s.f.d., dos. Asəf Qənbərov https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
(عرض وتوضيح) مسائل أصول الفقه التي اعتمد عليها الشيخ خير الدين الرملي الحنفي في رسائله
هذه المقالة تُقدم دراسة لمسائل أصول الفقه التي اعتمد عليها الشيخ خير الدين الرملي رحمه الله في رسائله، وذلك بأسلوب عرض هذه المسائل وتوضيح استفادة الشيخ منها، وتهدف من ذلك إلى تمهيد السبيل للوقوف على منهجه الفقهي. وقد احتوت في التمهيد منها على التعريف بالشيخ خير الدين الرملي، وذكر عدد من شيوخه وكذلك عدد من طلابه، ثم الكشف عن أهمية دراسة رسائل العلماء والعناية بها وخصوصا رسائل الشيخ خير الدين الرملي، وفي المبحث الأول كان الحديث عن مصادر أصول الفقه التي نقل عنها الشيخ خير الدين الرملي في رسائله، وكذلك الكشف عن أثر هذه المصادر على رؤية الشيخ الفقهية، ثم تناول المبحث الثاني عرض للمسائل الأصولية التي أسس من خلالها الشيخ خير الدين رؤيته الفقهية وحدد منهجه الفقهي الذي اعتمده في بحث تلك المسائل، كمسألة عدم إمكان صدور قولين مختلفين متساويين من مجتهد، ومسألة الاستدلال بإشارة النص، ومسألة تقديم قول الصحابي، ومسألة عموم كل وأي، ثم اختتمت المقالة بأهم النتائج والتي منها أن الشيخ رحمه الله عزز رؤيته الفقهية من خلال الاستدلال لها بأصول الفقه، كما أن الرسائل العلمية الخاصة بالعلماء السابقين فيها من المعلومات المركزة المفيدة ما قد ينافس الأبحاث المحكمة في زماننا لذا فلا بد من العناية بها.
Müəllif hüququ (c) 2024 AYMAN A. A. ALMABHOUH https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0