The French Psychological Path: Transforming Cartesian Dualism into Scientific Psychology (1637–1968)

Tədqiqatın əsas məqsədi fransız psixoloji düşüncəsinin Kartezyen mexanistik dualizm və Maarifçilik dövrünün materializmindən XIX əsrin pozitivist və klinik-eksperimental paradiqmasına keçidini təmin edən dialektik prosesi izləmək və təhlil etməkdir. Məqalənin obyekti XVII əsrdən XIX əsrin sonlarınadək fransız psixologiyasının tarixi inkişafıdır. Predmeti isə onun fəlsəfi əsaslarının müstəqil elmi disiplinə çevrilməsi prosesidir. Əsas tədqiqat sualı belə formullaşdırılır: René Dekartın sərt ağıl–bədən dualizmindən qaynaqlanmasına baxmayaraq, fransız psixologiyası metafizik spekulyasiyalardan necə azad olaraq ciddi em­pirik elmə çevrilə bilmişdir? Mərkəzi hipotez ondan ibarətdir ki, bu transformasiya yalnız daxili nəzəri inkişafın nəticəsi deyil, həm də so­sial-siyasi amillərin (sinfi mübarizələr, burjuaziyanın tərəqqisi, 1848-ci il inqilabları və Üçüncü Respublika böhranı) təsiri ilə baş vermiş, bu amillər metafizikanın tədricən kənarlaşdırılaraq laboratoriya və klinik metodların üstünlük qazanmasını sürətləndirmişdir.

Tədqiqatda tarixi-fəlsəfi təhlil metodu, müqayisəli yanaşma (fransız ənənəsi ilə Britaniya empirizmi və Alman eksperimental psixologiyası­nın müqayisəsi), eləcə də əsas mənbələrin (Dekart, Qassendi, Malb­ranş, Bayl, d’Holbax, Ribo, Şarko və başqalarının əsərləri) sosial-siyasi kontekstual interpretasiyası tətbiq edilmişdir. Məqalədə göstərilir ki, Dekart psixofiziki əsasları (epifiz vəzinin qarşılıqlı təsir nöqtəsi kimi izahı, refleks nəzəriyyəsi, altı əsas ehtirasın təsnifatı) formalaşdırmış, lakin bu əsaslar sonradan Maarifçilik mütəfəkkirləri tərəfindən tənqid edilmiş və materialist çərçivədə yenidən şərh olunmuşdur. Pierre Bayle ruhi pozuntuları ilahi cəza kimi deyil, təbii xəstəliklər kimi izah etməklə onları sekulyarlaşdırmış, d’Holbax isə psixoloji iztirabları maddi pro­seslərin yanlış qavranılması ilə əlaqələndirmişdir.

XIX əsrdə Teodül Ribo eksperimental psixologiyanı institusional səviyyədə formalaşdırmış, Jan-Martin Şarko isə hipnoz və travmanın psixosomatik təsirlərinin klinik nümayişi vasitəsilə fəlsəfə ilə elmi klinika arasında körpü yaratmış və bununla da Ziqmund Freydə mühüm təsir göstərmişdir. XX əsrdə anqlo-amerikan elmi dominantlıq fonunda oriji­nal fransız ənənəsinin tənəzzülü, erkən dövrdə fəlsəfə ilə elm arasın­dakı bu qarşılıqlı əlaqənin nə qədər unikal olduğunu daha aydın şəkil­də üzə çıxarır. Tədqiqatın nəticələri müasir koqnitiv elmlər, ney­ro­fəl­səfə və travma terapiyası üçün mühüm nəzəri və metodoloji nəticələr təqdim edir.

The primary aim of the study is to trace and analyze the dialectical process by which French psychological thought moved from Cartesian mechanistic dualism and Enlightenment materialism to the positivist and clinical-experimental paradigm of the 19th century. The object of the article is the historical evolution of French psychology from the 17th to the late 19th century. The subject is the transformation of its philosophical foundations into an independent scientific discipline. The main research question is: How did French psychology manage to free itself from metaphysical speculation and become a rigorous empirical science despite originating in René Descartes’ strict mind-body dualism? The central hypothesis is that this transformation was driven not only by internal theoretical development but also by socio-political factors (class struggles, bourgeois progress, the revolutions of 1848, and the crisis of the Third Republic), which accelerated the rejection of metaphysics in favor of laboratory and clinical methods. The study employs historical-philosophical analysis, the comparative method (French tradition vs. British empiricism and German experimental psychology), and contextual socio-political interpretation of primary sources (works of Descartes, Gassendi, Malebranche, Bayle, d’Holbach, Ribot, Charcot, and others). The article demonstrates that Descartes laid the psychophysical foundations (pineal gland as interaction point, reflex theory, classification of six primary passions), which were subsequently criticized and materialized by Enlightenment thinkers. Pierre Bayle secularized mental disorders by treating them as natural illnesses rather than divine punishment; d’Holbach explained psychological distress as misinterpretation of material processes. In the 19th century, Théodule Ribot institutionalized experimental psychology, while Jean-Martin Charcot, through hypnosis and clinical demonstration of trauma’s psychosomatic effects, finally bridged philosophy and scientific clinic, significantly influencing Freud. The decline of the original French tradition in the 20th century under Anglo-American dominance further highlights the uniqueness of the earlier philosophy-science interaction. The conclusions offer insights for contemporary cognitive science, neurophilosophy, and trauma therapy.

Главная цель исследования – проследить и проанализировать диалектический процесс, в ходе которого французская психологи­ческая мысль перешла от картезианского механистического дуа­лизма и материализма Просвещения к позитивистской и клинико-экспериментальной парадигме XIX века. Объектом статьи являет­ся историческая эволюция французской психологии с XVII до кон­ца XIX века; предметом – трансформация её философских основ в самостоятельную научную дисциплину. Основной исследова­тельский вопрос формулируется так: каким образом французской психологии удалось освободиться от метафизических спекуляций и стать строгой эмпирической наукой, несмотря на своё проис­хождение из строгого дуализма души и тела Рене Декарта? Цен­тральная гипотеза заключается в том, что эта трансформация была обусловлена не только внутренним теоретическим развити­ем, но и социально-политическими факторами (классовая борьба, прогресс буржуазии, революции 1848 года, кризис Третьей рес­публики), которые ускорили отказ от метафизики в пользу лабора­торных и клинических методов. В исследовании используются ис­торико-философский анализ, сравнительный метод (сопоставле­ние французской традиции с британским эмпиризмом и немецкой экспериментальной психологией) и контекстуальная социально-политическая интерпретация первоисточников (работ Декарта, Гассенди, Мальбранша, Бейля, д’Аламбера, Дидро, Гольбаха, Ри­бо, Шарко и других). В статье показано, что Декарт заложил пси­хофизические основания (шишковидная железа как точка взаимо­действия, теория рефлекса, классификация шести первичных страстей), которые впоследствии были критикованы и материали­зованы мыслителями Просвещения. Пьер Бейль секуляризировал психические расстройства, рассматривая их как естественные бо­лезни, а не божественную кару; д’Аламбер и Дидро в «Энцикло­педии» способствовали натуралистическому взгляду на человека; Поль Гольбах объяснял психологический дистресс как неверную интерпретацию материальных процессов. В XIX веке Теодуль Ри­бо институционализировал экспериментальную психологию, а Жан-Мартен Шарко через изучение гипноза и клиническую демон­страцию психосоматических эффектов травмы окончательно со­единил философию с научной клиникой, существенно повлияв на Фрейда. Угасание оригинальной французской традиции в XX веке под влиянием англо-американского доминирования дополнитель­но подчеркивает уникальность раннего взаимодействия филосо­фии и науки. Выводы работы предлагают перспективы для совре­менной когнитивной науки, нейрофилософии и терапии травмы.