Qədim türklərdə və müsəlman türk toplumlarında “qonaqpərvərlik” anlayışının müqayisəli təhlili

Araşdırmada islamaqədərki və müsəlman türk toplumlarında qo­naq­pərvərliyin tarixi, mədəni və sosial mahiyyəti tədqiq olunur. Məq­səd qədim türk adətlərində formalaşmış qonaq qarşılanması ənənəsi­nin sosial davranışdan mənəvi və hüquqi məsuliyyətədək transfer­masiyasını, həmçinin İslamın bu ənənələrə təsirini araşdırmaq olmuş­dur. Orxon–Yenisey abidələri, Göytürk kitabələri, “Kitabi-Dədə Qor­qud”, “Manas” eposları, Yusif Balasaqunlunun “Qutadğu bilig”i və Kaşğarlı Mahmudun “Divani-lüğətit-türk” kimi mənbələr qonaqpərvərliyin yalnız sosial davranış olmadığını, eləcə də törə, inanc, əxlaq və humanist prinsiplər daşıdığını göstərir.

İslamaqədərki türk toplumlarında qonaqpərvərlik – qonağa hör­mət, qorumaq, ehtiyacını ödəmək, hətta düşmən olsa belə, ona toxun­mamaq kimi prinsiplərlə bağlı olmuşdur. Qonağın bərəkət və ilahi lütf daşıyıcısı kimi qəbul edilməsi bu ənənənin sosial və mənəvi əhəmiy­yətini artırmışdır. Karvansaralar və qonaq evlərinin təşkili bu ənənənin dövlət idarəçiliyinədək yüksəldiyini göstərir.

İslamın təsiri ilə qədim “Tanrı qonağı” anlayışı dini prinsiplərlə uz­laş­mış, qonağa xidmət ibadət və savab kimi qiymətləndirilmiş, fəda­karlıq, səmimiyyət və qarşılıqsız yaxşılıq prinsipləri qədim adətlərin sağlam əsaslarla islahını təmin etmişdir. Qonaqpərvərlik həm törə, həm də şəriət tərəfindən dəstəklənən sosial-dini bir dəyərə çevrilmiş, dövlət siyasətində və cəmiyyət həyatında mühüm rol oynamışdır.

Beləliklə, qonaqpərvərlik türk–İslam mədəniyyətində milli-mədəni kimliyin, mənəvi dəyərlərin və ictimai həmrəyliyin ayrılmaz atributu ol­muş, sosial və dini kodların sintezini əks etdirən fundamental prin­sip­lərdən biri kimi qorunub-saxlanmışdır.

This study explores the historical, cultural, and social significance of hospitality in preIslamic and Muslim Turkic communities. It aims to examine the transformation of the guest reception tradition, which took shape in ancient Turkic customs, from a form of social behavior to one involving moral and legal responsibility, as well as the influence of Islam on these customs.

The sources used the Orkhon-Yenisei inscriptions, the Göktürk monuments, Kitabi-Dede Qorqud, the Manas epic, Yusuf Balasaguni’s Qutadgu Bilig, and al-Kashgari’s Divanu Lughatit-Turk – show that hospitality in Turkic societies was not merely a social practice but was also grounded in customary law, belief systems, ethics, and humanistic principles.

In pre-Islamic Turkic societies, hospitality was tied to values such as respect for the guest, protection, meeting their needs, and even non-aggression toward enemies. Guests were regarded as bearers of divine grace and blessing, which gave this tradition a strong spiritual and social value. The construction of caravanserais and guesthouses indicates the institutionalization of this tradition at the state level.

Under Islamic influence, the ancient concept of the “guest of Tengri” was aligned with religious values. Serving guests was considered to be an act of worship and a source of divine reward. Principles such as self-sacrifice, sincerity, and altruism led to a moral reform of the old traditions.

As a result, hospitality evolved into a socio-religious value upheld by both customary norms and Islamic law (Sharia), playing a vital role in governance and public life. Hospitality became an inseparable component of Turkic-Islamic culture – an essential part of national-cultural identity, moral values, and social solidarity – and has been preserved as a fundamental principle reflecting the synthesis of social and religious norms.

В данном исследовании рассматривается историческая, куль­турная и социальная сущность гостеприимства в доисламских и мусульманских тюркских обществах. Целью работы было изуче­ние трансформации традиции приема гостей, сформировавшейся в древнетюркских обычаях, от социального поведения до мо­ральной и правовой ответственности, а также влияние ислама на эти традиции. Источники, такие как памятники Орхон-Енисей, надписи Гёк-Тюрков, эпосы «Китаби-Деде Коркуд», «Манас», «Ку­тадгу Билиг» Юсуфа Баласагуна и «Диуан лугат ат-тюрк» Махму­да Кашгари, показывают, что гостеприимство воспринималось не только как социальное поведение, но и как явление, регулируе­мое обычаями, верованиями, моралью и гуманистическими прин­ципами.

В доисламских тюркских обществах гостеприимство включало уважение к гостю, защиту, удовлетворение его потребностей, а также принцип не причинять вреда, даже если гость был врагом. Признание гостя носителем благословения и божественной ми­лости усиливало социальное и духовное значение этой традиции. Организация караван-сараев и гостевых домов демонстрировала, что эта традиция поднималась до уровня государственной адми­нистрации.

 Под влиянием ислама древнее понятие «гость Бога» согла­совалось с религиозными принципами: служение гостю стало восприниматься как поклонение и заслуга, а принципы самопо­жертвования, искренности и бескорыстного добра обеспечили реформирование древних обычаев на прочной основе. Гостепри­имство превратилось в социально-религиозную ценность, под­держиваемую как обычаями, так и шариатом, играя важную роль в государственной политике и общественной жизни.

Таким образом, гостеприимство стало неотъемлемым атрибу­том национально-культурной идентичности, духовных ценностей и общественного единства в тюрко-исламской культуре, сохра­нившись как один из фундаментальных принципов, отражающих синтез социальных и религиозных кодов.