Dinlərarası infrastrukturun sosiologiyası: dialoq tədbirlərindən dayanıqlı institusional formalaradəkons
The Sociology of Interfaith Infrastructure: Moving Beyond Dialogue Events to Durable Institutions.
Социология межрелигиозной инфраструктуры: от диалоговых мероприятий к устойчивым институциональным формам
Dinlərarası münasibətlər ən çox dialoq prizmasından — dini fərqlərin aradan qaldırılmasına yönəlmiş görüşlər, müzakirələr və kommunikativ praktikalar vasitəsilə — təhlil olunur. Bu yanaşmalar məhsuldar olmuşdur: onlar qarşılıqlı təsirin dinamikasını və simvolik tanınma məqamlarını üzə çıxarmağa imkan verir. Lakin bu yanaşmalar, dinlərarası əməkdaşlığın qarşılıqlı əlaqə başa çatdıqdan, iştirakçılar dəyişdikdən və ya ilkin etimad və xoş niyyət zəiflədikdən sonra necə davam etdiyini izah etmək baxımından məhdud analitik resurslar təqdim edir. Məqalənin çıxış nöqtəsi kifayət qədər işlənməmiş bir sosioloji problemdir: dinlərarası münasibətlərin epizodik mənəvi praktikalar olaraq qalmaq əvəzinə, necə dayanıqlı sosial nizam formaları kimi institusionallaşması.
Klassik din sosiologiyasına əsaslanaraq, məqalədə dinlərarası infrastruktur anlayışı təqdim olunur. Bu anlayış dinlərarası əməkdaşlığın zamanla rutinizasiyasını, institusional tanınmasını və legitimləşdirilməsini təmin edən təşkilati, simvolik və normativ-tənzimləyici mexanizmlərin məcmusunu əhatə edir. Dyurkheym, Veber və Bergerin ideyalarına istinad edən təhlil diqqəti məqsədyönlü şəkildə qarşılıqlı əlaqədən institusionallaşmaya, xoş niyyətdən avtoritetə, tək-tək hadisələrdən isə təkrar istehsal proseslərinə yönəldir.
Məqalədə ideal-tipik metoddan istifadə etməklə ciddi şəkildə nəzəri analitik çərçivə formalaşdırılır və dinlərarası infrastrukturun müxtəlif formalarının differensasiyası aparılır. Bu ideal tiplər fərqlərin aradan qaldırılması olmadan, plüralist mənəvi icmaların koordinasiyasının alternativ mexanizmlərini üzə çıxarır. Azərbaycan empirik model kimi deyil, yalnız nəzəri laboratoriya kimi nəzərdən keçirilir ki, bu da tədqiqatın analitik ümumiliyini və normativ xarakter daşımamasını qorumağa imkan verir.
Dinlərarası münasibətləri dialoq kimi deyil, infrastruktur kimi yenidən düşünməklə, məqalə din sosiologiyasında plüralizm, legitimlik və sosial nizam mövzusunda aparılan müzakirələrə töhfə verir və dini müxtəliflik şəraitində dinlərarası birgəyaşayışın necə institusional dayanıqlıq qazandığını anlamaq üçün konseptual baxış bucağı təqdim edir.
Interfaith relations are most often approached through the language of dialogue—through encounters, conversations, and communicative practices intended to bridge religious difference. These perspectives have been productive. They illuminate interactional dynamics and moments of symbolic recognition. Yet they offer limited tools for explaining how interreligious cooperation endures once the encounter ends, participants change, or initial goodwill fades. This article begins from a neglected sociological problem: how interfaith relations become institutionalized as stable forms of social order rather than remaining episodic moral performances.
Drawing on classical sociology of religion, the article introduces the concept of interfaith infrastructure. The concept captures the ensemble of organizational, symbolic, and regulatory arrangements through which interreligious cooperation is routinized, authorized, and rendered legitimate over time. Building on insights from Durkheim, Weber, and Berger, the analysis deliberately shifts attention from interaction to institutionalization, from goodwill to authority, and from encounter to reproduction.
The article develops a purely theoretical framework and employs ideal-typical reasoning to differentiate between distinct forms of interfaith infrastructure. These ideal types highlight alternative mechanisms through which plural moral communities are coordinated without erasing difference. Azerbaijan is referenced solely as a theoretical laboratory rather than an empirical model, allowing the analysis to remain analytically general and non-normative.
By reframing interfaith relations as infrastructure rather than dialogue, the article contributes to debates in the sociology of religion on pluralism, legitimacy, and social order, offering a conceptual lens for understanding how interreligious coexistence becomes institutionally durable under conditions of religious diversity.
Межрелигиозные отношения чаще всего рассматриваются через призму диалога — через встречи, беседы и коммуникативные практики, направленные на преодоление религиозных различий. Эти подходы оказались продуктивными: они позволяют выявить динамику взаимодействия и моменты символического признания. Однако они предлагают ограниченные аналитические ресурсы для объяснения того, каким образом межрелигиозное сотрудничество сохраняется после завершения взаимодействия, смены участников или ослабления первоначального доверия и доброй воли. Отправной точкой данной статьи становится недостаточно разработанная социологическая проблема: каким образом межрелигиозные отношения институционализируются как устойчивые формы социального порядка, а не остаются эпизодическими моральными практиками.
Опираясь на классическую социологию религии, статья вводит понятие межрелигиозной инфраструктуры. Данное понятие охватывает совокупность организационных, символических и нормативно-регулятивных механизмов, посредством которых межрелигиозное сотрудничество рутинизируется, получает институциональное признание и легитимацию во времени. Развивая идеи Дюркгейма, Вебера и Бергера, анализ целенаправленно смещает фокус внимания от взаимодействия к институционализации, от доброй воли — к авторитету, от единичного события — к процессам воспроизводства.
В статье разрабатывается строго теоретическая концептуальная основа с использованием идеальнo-типического метода, позволяющего дифференцировать различные формы межрелигиозной инфраструктуры. Эти идеальные типы выявляют альтернативные механизмы координации плюралистических моральных сообществ без нивелирования различий между ними. Азербайджан рассматривается исключительно как теоретическая лаборатория, а не как эмпирическая модель, что позволяет сохранить аналитическую обобщённость и ненормативный характер исследования.
Переосмысливая межрелигиозные отношения как инфраструктуру, а не как диалог, статья вносит вклад в дискуссии социологии религии о плюрализме, легитимности и социальном порядке, предлагая концептуальный взгляд на понимание того, каким образом межрелигиозное сосуществование приобретает институциональную устойчивость в условиях религиозного многообразия.
Berger, P. L. (1967). The sacred canopy: Elements of a sociological theory of religion. Anchor Books.
Berger, P. L., & Luckmann, T. (1966). The social construction of reality: A treatise in the sociology of knowledge. Anchor Books.
Bourdieu, P. (1991). Language and symbolic power (J. B. Thompson, Ed., G. Raymond & M. Adamson, Trans.). Harvard University Press.
Buber, M. (1958). I and Thou (2nd ed., R. G. Smith, Trans.). Scribner. (Original work published 1923)
Cornille, C. (2013). The im-possibility of interreligious dialogue. Crossroad.
Durkheim, É. (1995). The elementary forms of religious life (K. E. Fields, Trans.). Free Press. (Original work published 1912)
Ipgrave, J. (2016). Interreligious dialogue in education: Pedagogical approaches and institutional challenges. Journal of Religious Education, 64(2), 85–97.
Foucault, M. (1991). Governmentality. In G. Burchell, C. Gordon, & P. Miller (Eds.), The Foucault effect: Studies in governmentality (pp. 87–104). University of Chicago Press.
Lawrence, T. B., Suddaby, R., & Leca, B. (2011). Institutional work: Refocusing institutional studies of organization. Journal of Management Inquiry, 20(1), 52–58. https://doi.org/10.1177/1056492610387222
Lamont, M., & Molnár, V. (2002). The study of boundaries in the social sciences. Annual Review of Sociology, 28, 167–195. https://doi.org/10.1146/annurev.soc.28.110601.141107
Mayrl, D., & Mooney, M. (2009). Cultural persistence and change in U.S. congregations: Routinization and institutionalization. Sociology of Religion, 70(4), 430–457. https://doi.org/10.1093/socrel/srp087
Patel, E., & Meyer, C. (2019). Interfaith leadership and institutional pluralism. Sociology of Religion, 80(4), 395–412.
Powell, W. W., & Bromley, P. (2015). New institutionalism in the analysis of complex organizations. In J. D. Wright (Ed.), International encyclopedia of the social & behavioral sciences (2nd ed., pp. 764–769). Elsevier. https://doi.org/10.1016/B978-0-08-097086-8.73015-6
Scott, W. R. (2014). Institutions and organizations: Ideas, interests, and identities (4th ed.). Sage Publications.
Suchman, M. C. (1995). Managing legitimacy: Strategic and institutional approaches. Academy of Management Review, 20(3), 571–610. https://doi.org/10.5465/amr.1995.9508080331
Weber, M. (1978). Economy and society: An outline of interpretive sociology (G. Roth & C. Wittich, Eds.). University of California Press.
Weber, M. (1949). The methodology of the social sciences. Free Press.
Wimmer, A. (2013). Ethnic boundary making: Institutions, power, networks. Oxford University Press.

Müəllif hüququ (c) 2026 Michael Himmlegaard
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License ile lisenziyalanıb.
Endirin
Məqalə Məlumatları
- Məqalə Növü Din sosiologiyası
- Təqdim Edildi fevral 3, 2026
- Qəbul Edildi aprel 23, 2026
- Yayımlanıb iyun 30, 2026
- Nömrə № 9 (1) iyun 2026
- Bölmə Din sosiologiyası