Din psixologiyası

“Əl-Qaidə”: yaranması, ideologiyası və psixoloji faktorlar

Al-Qaida: The Formation, Ideological Foundations, and the Role of Psychological Factors

«Аль-Каида: формирование, идеология и психологические факторы»

Müəlliflər

https://doi.org/10.30546/3006-2772.2002.1045

Beynəlxalq təhlükəsizlik miqyasında təhdidlərin XX əsrin sonlarından etibarən daha da artması terrorizmin mahiyyətinə yenidən nəzər keçirməyi sövq etmiş, bu cür təşkilatların fəaliyyət istiqamətləri ilə yaxından tanış olmağı zəruri hala gətirib çıxarmışdır. Sözügedən məzmunun sərhədləri çərçivəsində “əl-Qaidə” təşkilatı qlobal miqyasda fəaliyyət göstərən, şəbəkə strukturlu və ideoloji baxımdan kompleks xarakterə malik dini radikal qurum kimi xüsusi diqqət çəkir. Xüsusilə 2001-ci il 11 sentyabr terror aktlarından sonra təşkilat beynəlxalq təhlükəsizlik gündəliyinin əsas mövzularından birinə çevrilmişdir.

Məqalədə “əl-Qaidə” terror təşkilatının yaranması, inkişaf mərhələləri, ideoloji əsasları və fəaliyyət mexanizmləri tarixi-siyasi və sosial-psixoloji aspektlərdən kompleks şəkildə təhlil olunur. Araşdırmada təşkilatın formalaşmasının yalnız dini amillərlə deyil, həm də geosiyasi proseslər, beynəlxalq münasibətlər sistemindəki dəyişikliklər və sosial-psixoloji faktorlarla qarşılıqlı əlaqədə baş verdiyi əsaslandırılır.

 

Tədqiqatın məqsədi “əl-Qaidə”nin inkişaf dinamikasını, beynəlxalq təhlükəsizlik mühitinə təsirini və radikallaşma proseslərinin mahiyyətini multidissiplinar yanaşma əsasında izah etməkdir. Tədqiqat keyfiyyət metodologiyasına əsaslanır və analiz, sintez, müqayisəli, tarixi və sosial-psixoloji təhlil metodlarından istifadə edilmişdir. Bu metodlar vasitəsilə təşkilatın şəbəkə tipli strukturu, ideoloji mobilizasiya imkanları və fəaliyyətinə təsir göstərən amillər sistemli şəkildə araşdırılmışdır.

 

Tədqiqatın nəticələri göstərir ki, müasir qlobal təhlükəsizlik mühitində qeyri-dövlət aktorlarının rolu artmaqda davam edir. “Əl-Qaidə” nümunəsində radikallaşma mexanizmlərinin və ideoloji manipulyasiya vasitələrinin təhlili terrorizmlə mübarizə strategiyalarının hazırlanması və preventiv təhlükəsizlik siyasətinin formalaşdırılması baxımından mühüm elmi və praktik əhəmiyyət daşıyır.

Since the late twentieth century, the growing scale of threats to international security has necessitated a renewed examination of the nature of terrorism and highlighted the importance of gaining a deeper understanding of the operational patterns of terrorist organizations. Within this context, Al-Qaeda stands out as a globally operating, network-based organization with a complex ideological structure rooted in religious extremism. Following the terrorist attacks of September 11, 2001, the organization became one of the central issues on the international security agenda.

 

This article comprehensively analyzes the emergence, stages of development, ideological foundations, and operational mechanisms of Al-Qaeda from historical-political and socio-psychological perspectives. The study argues that the organization's formation cannot be explained solely by religious factors but should also be understood in relation to geopolitical developments, transformations in the international system, and socio-psychological dynamics.

 

The aim of the research is to explain the development dynamics of Al-Qaeda, its impact on the international security environment, and the nature of radicalization processes through a multidisciplinary approach. The study is based on a qualitative methodology and employs methods of analysis, synthesis, comparative analysis, historical analysis, and socio-psychological analysis. These methods enable a systematic examination of the organization's network structure, ideological mobilization capacity, and the factors influencing its activities.

 

The findings indicate that the role of non-state actors in the contemporary global security environment continues to increase. The  radicalization analysis mechanisms and ideological manipulation techniques, as exemplified by Al-Qaeda, has significant theoretical and practical value for developing counterterrorism strategies and shaping preventive security policies.

Рост угроз международной безопасности с конца XX века обусловил необходимость переосмысления сущности терроризма и более глубокого изучения направлений деятельности террористических организаций. В данном контексте особое внимание привлекает организация «Аль-Каида», представляющая собой глобально действующую сетевую структуру со сложной идеологической системой, основанной на религиозном радикализме. После террористических актов 11 сентября 2001 года организация стала одной из ключевых тем международной повестки в сфере безопасности.

В статье комплексно анализируются возникновение, этапы развития, идеологические основы и механизмы деятельности организации «Аль-Каида» с историко-политической и социально-психологической точек зрения. В исследовании обосновывается, что формирование организации обусловлено не только религиозными факторами, но и взаимосвязью с геополитическими процессами, изменениями в системе международных отношений и социально-психологическими факторами.

 

Цель исследования заключается в объяснении динамики развития «Аль-Каиды», её влияния на международную безопасность и сущности процессов радикализации на основе междисциплинарного подхода. Исследование основано на качественной методологии с использованием методов анализа, синтеза, сравнительного, исторического и социально-психологического анализа. Применение данных методов позволило системно исследовать сетевую структуру организации, её возможности идеологической мобилизации и факторы, оказывающие влияние на её деятельность.

Результаты aнализ механизмов радикализации и методов идеологического воздействия на примере «Аль-Каиды» имеет важное теоретическое и практическое значение для разработки стратегий противодействия терроризму и формирования превентивной политики в области безопасности

 

Bergen, Peter (2007). Usame bin Ladini tanıdım (Tərcümə edən A. Fethi). İstanbul: Neden Kitap (s. 300).

Çağlar, Deniz (2018). Uluslararası Terörizm ve El-Kaide. İstanbul: Beta Yayınları (s. 250).

Horgan, John (2005). The Psychology of Terrorism. New York: Taylor & Francis (s. 200).

Kaya, Ayhan (2013). Radikalizm ve aşırılık: Sosyolojik ve siyasal boyutlar. İstanbul: SETA Yayınları (s. 220).

Kerküklü, Ömer (2023). Psikolojik Perspektifden Ortadoğuda Terör Yapılanmaları; Reaksiyon ve İstismar (El-Kaide ve IŞİD Örneği). Akademi Sosyal Bilimler Dergisi, 10(28), (s.85-97).

Marc, Juergensmeyer (2003). Terror in the mind of God: The global rise of religious violence. Berkeley, CA: University of California Press.(s.320).

Mehmet, Aydın (2015). Radikal İslam ve terör: El-Kaide örneği, Ankara: Nobel Yayıncılık (s. 240).

Michael, Ryan (2007). Decoding Al-Qaeda`s Strategy: The Deep Battle Against America, Nyu-York: Columbia University Press (s.296).

Özeren, Süleyman (2012). Terörizm ve radikalleşme. Ankara: Polis Akademisi Yayınları (s. 180).

Öztürk, Selim (2017). Küresel terör örgütü El-Kaidenin gelişimi, Ankara: Kripto Yayınları (s.240)

Öztürk, Selim. (2019). Küresel Terör Örgütleri. Ankara: Kripto Yayınları (s. 300).

Riedel, Bruce (2008). The search for Al Qaeda: Its leadership, ideology, and future. Washington, DC: Brookings Institution Press (s. 160).

Roy, Olivier (2005). Küreselleşen İslam (Tərcümə edən H. Bayrı). İstanbul: Metis Yayınları (s. 250).

Sageman, Marc (2004). Understanding terror networks. Philadelphia: University of Pennsylvania Press (s.220).

Sageman, Marc (2008). Leaderless jihad: Terror networks in the twenty-first century. Philadelphia: University of Pennsylvania Press (s. 160).

Şirinov, Aqil (2019). “Din Motivli Zorakı Radikalizmin yaranmasına təsir edən Psixoloji amillər”. Din Araşdırmaları Jurnalı 2/2 (s. 23-36).

Şen, Ahmet (2018). Dini radikalizm ve şiddet, İstanbul: İletişim Yayınları (s. 190).

Ümumilikdə 17 istinad var.

Endirin

Məqalə Məlumatları

  • Məqalə Növü Din psixologiyası
  • Təqdim Edildi mart 30, 2026
  • Qəbul Edildi aprel 30, 2026
  • Yayımlanıb iyun 30, 2026
  • Nömrə № 9 (1) iyun 2026
  • Bölmə Din psixologiyası
  • Fayl Yükləmələri 0
  • Abstrakt Baxışlar 0
  • Altmetrics
  • Paylaş
Endirmə datası hələ yoxdur.