Bakı Dövlət Universiteti İlahiyyat Fakültəsinin Elmi Məcmuəsi
Bakı Dövlət Universiteti İlahiyyat Fakültəsi
Mәnәviyyat vә elmi-texnıkı inkişafının qarşılıqlı әlaqәsi mәsәlәsinә dair
Cəmiyyətin inkişafının müasir mərhələsində elmi-texniki inqilab və mənə-viyyat arasında sıx əlaqə mövcuddur: elmi-texniki inqilabının inkişafı şəxsiyyətin və cəmiyyətin mənəvi tələbatlarının yüksəlməsinə şərait yaradır. Öz novbəsində bu tələbatların inkişafının səviyyəsi elmi-texniki inqilabının sonrakı inkişafının əsaslarından biri kimi çıxış edir. Elmi-texniki şəraitində mənəvi tələbatlar cəmiyyətin tərəqqisinin zəruri amilidir və şəxsiyyətin sosial fəallığının əsas şərtidir. Vənəviyyat ən çox yaradıcılıqda öz əksini tapır. Yaradıcılıq isə insan fəaliyyətinin bütün sahələrində şəxsiyyətin reallaşmasının mühüm üsulu kimi çıxış edir.
Seyid Əzim Şirvaninin dünyagörüşündə maarifçilk, təsəvvüf və vəhdəti-vicud məsələləri
Seyid Әzim Şirvaninin həyatı kimi, onun dünyaya baxışları da ziddiyyətli olmuşdur. Mütəfəkkirin fəlsəfi baxışlarının üç istiqamətdə inkişaf etdiyini deyə bilərik. Belə ki, Seyid Әzim Şirvani tərəqqipərvər maarifçi, xürafata və geriliyə qarşı mübarizə aparan tənqidçi-realist və Allaha böyük sevgisi olan təsəvvüf şairi olmuşdur. Seyid Әzimin yaradıcılığı özündə Vəhdəti-vücud fəlsəfəsini əks etdirir. Sufizm məktəbinin inkişaf etdiyi əsas mərkəzlərdən birincisi olan Bağdadda təhsil almış Seyid Әzim Şirvani öz qəzəl, qəsidə və digər janrlarda yazdığı şerlərində sətiraltı mənalar vermiş, təsəvvüf şairi kimi çıxış etmişdir. Belə deyə bilərik ki, Seyid Әzimin bütün yaradıcılığı təsəvvüf fəlsəfəsindən keçir, onun əxlaqitərbiyəvi şerlərində sufi fəlsəfəsindən gələn əxlaqi görüşlər öz əksini tapmışdır. Lakin onu da qeyd etməliyik ki, Seyid Әzim tərki-dünyalıqdan uzaq şairdir, o, fəlsəfi və əxlaqi baxışlarında, Allaha sevgisində bir təsəvvüf-şairi, cəmiyyətin tərəqqisi uğrundakı mübarizəsində isə realist-maarifçi mütəfəkkirdir.
İslam miniatür sənətində dini-fəlsəfi məqamlar
Әlyazma kitabların mətnlərini açıqlamaq məqsədi ilə çəkilmiş kiçik ölçülü rəngli rəsmlərə miniatür rəsmlər deyilir. Orta əsrlər Avropasında hazırlanan bəzi əlyazma kitabların bölmə başlarındakı mətnin ilk hərfini “minium” adlanan qırmızı-turuncu maddə ilə bəzəyirdilər. Bu bəzəməni “miniatüra” adlandırırdılar. Miniatür termini də, çox güman ki, buradan qaynaqlanmışdır. Zaman keçdikcə bu termin latın dilindəki “minor” (kiçik) sözünə uyğun olaraq, XVI-XIX əsrlərdə kiçik ölçülü kağız, perqament, fil dişi kimi materiallar üzərində işlənən rəsmlər də belə adlandırılmışdır.
Yüksələn Çinin Böyük Strategiyası və Sistemə Müqaviməti
Çin'in inkişafı ilə bağlı üç parametr var ki, bu da Şərqi Asiya'daki regional məsələləri daha yaxşı başa düşmək üçün lazımdır. Birincisi, Çinin yüksəlişi Şərqi Asiya'nın yüksəlişi ilə oxşardır və paraleldir. İkincisi, Çin ABŞ-ın altında beynəlxalq sistemdə yüksəlir və prioritetlərini qismən ABŞ-a görə müəyyənləşdirir. Üçüncüsü, bir vacib sual budur ki, regional inkişaf yalnız maddi dəyişikliklərə əsaslanaraq mümkün deyil. Regionu incələdikdə yalnız Çini təhlil etmək bir səhv ola bilər. Çin dünyanın tək super gücü olmadığı üçün qlobal və regional gücləri də nəzərə almaq vacibdir. Həmçinin, Çinin yüksəlişi bəzən regional və qlobal ölçülərlə üst-üstə düşsə də, bəzən də üst-üstə düşmür. Çin və Amerika münasibətlərini regional kontekstdə incələmək zəruridir, çünki bu iki ölkə arasındakı qarşılıqlı əlaqə regional parametrlərə təsir edir. Bu məqalənin əsas məqsədi, beynəlxalq sistemin struktur dəyişiklikləri ilə paralel olan normativ dəyişiklikləri mümkün edən şərtləri aydınlaşdırmaqdır. Eyni zamanda, bu prosesdə hansı faktorların təsirli olduğunu başa düşmək hədəflənir. Mənim məqaləmdə, ABŞ, Çin və Britaniya alimlərinin ingilis dilindəki məqalə və kitablarından istifadə edərək soruşulması lazım olan aşağıdakı suallara cavab verməyə çalışdım: "Çin super gücəmi?", "Çinin böyük strategiyası varmı?", "Çinin beynəlxalq sistemdəki rolu nədir?"
Qadınların şahidliyi ilə əlaqəli quran mətninin izahına bəzi rəvayətlərin təsiri haqqında
İslamdan əvvəl Әrəb cəmiyyətində qadına göstərilən münasibət tarixə bəllidir. İstər Әrəbistan yarımadasında, istərsə də dövrün iki super gücü İran və Bizansda vəziyyət ürək açan deyildi. Öz cəmiyyətlərində heç bir hüquqa sahib olmayan, hər zaman əzilənlər təbəqəsini təmsil edən qadın Әrəbistan yarımadasında yeni dinin gəlməsi ilə həyat səhnəsinə qədəm qoydu. Bütün haqlardan məhrum olan qadın artıq İslam dininin hesabına cəmiyyətdə söz sahibi olmuş, kişilərlə birgə cəmiyyətin inkişafına təkan verən bir çox sosial-iqtisadi fəaliyyətlərdə yaxından iştirak edirdi. Həzrəti Peyğəmbərin (Ona Allahın xeyirduası və salamı olsun!) vəfatından sonra da qadınlara qarşı bu davranış davam etmiş, qadın kişilərlə bərabər cəmiyyətin ağır yükünü çiyinlərində bərabər daşımışdır. Ancaq zaman keçdikcə İslam düşüncə tarixində bəzi geriləmələr və ətalət baş qaldırmış, Quran ayələrinin əsas məqsəd və prinsipləri unudulmuş, zaman və reallıq məfhumu əsas alınmamış, bu səbəbdən də İslam dünyası “Mədəniyyət qatar”ından geri qalmışdır. Heç şübhəsiz bu gerilik və ətalət cəmiyyətin əsas döyünən ürəyi və “katalizator”u hesab edilən qadından da yan keçməmişdir. Hədis ədəbiyyatında Peyğəmbərə istinad edilən bəzi mətinlərin korkoranə qəbul edilməsi, düşüncə “süzgəc”indən keçirilməməsi zaman-zaman qadının bir çox məsələlərdə cəmiyyətdən uzaq durması, sosial tərəqqinin təkan verici amillərinin işə salınması və canlandırılması fəaliyyətindən kənar qoymuşdur. Məqaləmizdə Quranda ən uzun ayələrdən biri olan və qadının da şahidliyinin istənildiyi bir ayədən bəhs etmişik. Hər zaman cəmiyyətdən uzaq duran və utanc obyekti kimi qələmə verilən qadın artıq kişilərlə bərabər şahidlik kimi çox ciddi bir proyektin tərkib hissəsinə çevrilmişdir. Ancaq müəyyən bir zaman dilimində bu ayə bəzi hədislərin təsiri altında yorumlanmış, Quranın bizə çatdırmaq istədiyi əsas prinsip və dəyər unudulmuşdur.
İradə şəxsiyyətin psixoloji strukturunun əsas komponenti kimi
İradəpsixologiya elmi çərçivəsində araşdırılan mürəkkəb məsələlərdən biridir. İradə həm müstəqil proses kimi, həm də əhəmiyyətli psixoloji hadisələrin yaranmasına təsir edən əsas amil kimi araşdırılır. İradə demək olar ki, həyatın bütün sahələrinə öz təsirini göstərən və müəyyən davranışları şərtləndirən meyyar rolunu oynayır. İradə şəxsin həyat məqsədlərinin qoyulmasında və onun həyata keçirilməsində mühüm rol oynamaqdadır. Ayrı – ayrı şəxslərdə fərdi psixoloji xarakter baxımından irsənin təzahür forması müxtəliflik təşkil edir. Məhz iradə bir növ şəxsin gələcək həyatını şərtləndirən amil kimi çıxış edir. Məhz buna görə də bu mövzunun araşdırılması psixologiya elmi üçün hər zaman aktualdır.
Şeyxilik metafizikası və Qərb tədqiqatları
Məqalə şeyxilik haqqında A.L.M.Nikolas, Henri Korben, Manqol Bayat, Denis Martin MakEoin, Con Koul kimi Avropa və ABŞ alimlərinin tədqiqatları ilə tanış edərək, bunlarda şeyxiliyin tarixi, banisi, nümayəndələrindən tutmuş metafizika, kosmologiyasına qədər məsələlərin sovet və postsovet məkanda, o cümlədən Azərbaycanda aparılan araşdırmalarla müqayisədə daha geniş işıqlandırıldığı göstərilir. Müəllif şeyxilik metafizikasının mahiyyətini Qərb tədqiqatlarına xas olan təfsirin xüsusiyyətlərinin şərhi kontekstində nəzərdən keçirir.
Yunus Әmrə Anadolu türklərinin fəlsəfi təfəkkürünün inkişafında, türkdilli ədəbiyyatın meydana gəlməsində, Anadolu təriqət ədəbiyyatının tərəqqisində çox mühüm rol oynamış görkəmli şair, təsəvvüf fəlsəfi ənənəsinin önəmli nümayən-dəsidir. Yunus Әmrənin həyatı və fəlsəfi dünyagörüşü xüsusilə son iki əsrdə dərin və hərtərəfli təhlil edilmiş, müxtəlif mütəfəkkirlər, tarixçilər, ədəbiyyat nümayən-dələri, ilahiyyatçılar və s. sahələrin peşəkarları tərəfindən ən müxtəlif aspektlərdə qiymətləndirilmişdir. Belə ki, şair və mütəfəkkir Yunus Әmrənin həyatı və yaradıcılığı haqqında olan tarixi və müasir mənbələrin çox böyük bir hissəsi daxilən ziddiyyətli olub, istər onun anadan olduğu və vəfat etdiyi yerlə, istər təhsil və elmi dərəcəsi, əsas məşğuliyyət sahəsi ilə, istərsə də fəlsəfi görüşünün əsas istiqaməti ilə bağlı ən müxtəlif, bir birini dəstəkləməyən görüşlər meydana gəlmişdir.
Qurani-Kərimin ecazkarlığında“Səci” üslubunun yeri
Qurani-kərim müsəlmanların nəzərində Məhəmməd Peyğəmbərin (s.ə.s) ən böyük möcüzəsi hesab edilir. Quranın ecazkarlıq cəhətlərindən birinin də, onun ədəbi ifadə tərzi və üslubu olduğu qeyd olunur. Bu ecazkarlığın ən gözəçarpan tərəfi isə ayə sonlarındakı həmqafiyəlik və ahəngdir ki, buna ədəbiyyatda “səci” üslubu deyilir. İslamdan əvvəlki dövrdə yaşamış kahinlərin də istifadə etdiyi bu üslub Həzrət peyğəmbərin dövründə ortaya çıxmış bəzi yalançı peyğəmbərlərin sözlərində də müşahidə olunmuşdur. Bu məqalədə əvvəlcə bu üslub haqqında geniş məlumat verilmiş, daha sonra isə Qurani-kərim və kahinlərin sözlərindəki səci üslubu müqayisə edilmişdir. Eyni zamanda Qurandakı səci üslubunun digərlərindən fərqli cəhətlərini ortaya çıxardılmağa çalışılmışdır.
Bütün həyatını maarifçilik ideologiyasının təbliğinə, elmi-irfana həsr edən mütəfəkkir alim, görkəmli filosof akademik Heydər Hüseynov əcəl şərbətini öz əli ilə içdi. Cəsarətin simvolu kimi tarixə çevrildi. Özünəqəsd, intihar bütün səma kitalarının, 124 min peyğəmbərin inkar etdiyi gerçəklikdir. Ulu Tanrı da, bunu günahların başında görür. Akademik Heydər Hüseynov hər halı ilə filosof idi. Daxili mədəniyyəti, fitri istedadı, analitik təfəkkürü, özündən və sözündən ucalarda dayanan şəxsiyyəti ilə. İnam, iman, iradə, ləyaqət və cəsarət onun üçün hər şey idi. Görkəmli filosoflardan biri Albert Komyu deyir: “İntihar güclü insanlara məxsus dəyərdir”. Akademik Heydər Hüseynovun ani ölümü də bir dəyər idi. Quruluşun, rejimin iç üzünü açmaq üçün həyatının son anında Dar Ağacında yaşamağa dəyərdi. Çünki, o bu dünyaya gerçəklərin tərcümanı kimi gəlmişdi. Gəldi, işini gördü və getdi...
Böhran vəziyyətinin psixoloji xarakteristikası
Psixoloji böhran halları fərdin özünə və ətrafdakılara zərərvermə təhlükəsi yarandıda, müəyyən çətinliklərlə üzləşdikdə, yaxudda psixotrop və narkotik maddələrin təsirindən və s bu kimi səbəblərdən yarana bilər. Hal-hazırkı dövrdə krizis və ekstrimal şəraitdə psixloji xidmətin təşkili məsələləri çox aktualdır. Elmi ədəbiyyatda psixoloji böhranlara geniş şərh verilməsinə baxmayaraq onun araşdırılması hal-hazırda da elmin maraqlandığı məsələlərdəndir.
İlk sivilizasiyaların təşəkkülü məsələsinə dair (sosial-fəlsəfi təhlil)
Bəşəriyyətin intellektual inkişafının və ya tarixi prosesin ən maraqlı və eyni zamanda araşdırılası problemləri ilə zəngin olan mərhələsi ilk sivilizasiyaların təşəkkülü dövrünə təsadüf edir. İlk növbədə onu qeyd etmək lazımdır ki, hazırkı məqalədə sivilizasiya dedikdə mədəniyyətin müəyyən inkişaf səviyyəsi deyil, insanların özünüindentifikasiya etdikləri ən böyük etnomədəni sistem başa düşülür. Bu baxımdan tərəfimizdən sivilizasiyanın aşağıdakı tərifini ifadə etmək məqsədəuyğun olardı: sivilizasiya müəyyən coğrafi ərazidə əsrlər boyu yanaşı yaşayaraq ortaq dəyərləri (ilk növbədə dini inancları və dünyagörüşünü) formalaşdırmış müxtəlif tipli sosial qrupların və institutların mədəni birliyi olub, identifikasiya əsasında onu təşkil edən insanların özlərini digər analoji birliklərin üzvlərindən fərqləndirə bildiyi ən böyük etnomədəni sistemə deyilir (etnomədəni sistemlər haqqında daha ətraflı bax: 2; 5).
İslam filosoflarının ədalət konsepsiyası: müqayisəli fəlsəfi təhlil
Məqalədə İslam fəlsəfəsində ədalət konsepsiyasına dair fəlsəfi yanaşmalar, bu istiqamətdəki elmi nəticələr və irəli sürülən müxtəlif görüşlərin ortak cəhətləri tədqiq edilir. Bu çərçivədəki görüş və mübahisələrin müasir cəmiyyətimizin fərdi, içtimai və siyasi münasibətlər sferasındaki əhəmiyyəti fəlsəfi aspektdən müzakirə edilir. Bu mənada “Әdalət nədir?”; “Әdalətin qaynağı nədir?” “Həqiqi bir ədalətdən bəhs edə bilərikmi?”; “Әdalətlə bərabərlik (musavat) eyni mahiyyət kəsb edirmi?” vs. kimi suallara cavab axtarılır.
Dinlərarası dialoqun təbliği sahəsində Azərbaycan təcrübəsı
Heydər Әliyev: “İslam dini başqa dinlərə qarşı heç vaxt düşmən olmamışdır. Çünki bu dinlərin hamısı Allahdan gəlir. Azərbaycanda da müsəlmanlarla yanaşı başqa dinlərə etiqad edən adamlar da yaşayır. Onlar da Azərbaycanın bərabərhüquqlu vətəndaşlarıdır. Çalışmalıyıq ki, dini, milli mənsubiyyətindən asılı olmayaraq Azərbaycanın bütün vətəndaşları eyni hüquqlu olsunlar və onların hamısının birliyini, vəhdətini təşkil edək. Bu da Allah-Təalanın buyuruğu, bizim yolumuzdur”.
“Siyasi İslam” termininin tənqidi təhlili haqqında
Məqalədə "siyasi islam" termininin meydanaçıxma tarixi, işlədilməsində maraqlı olan tərəflər, nəzərdən keçirildiyi məzmun, Müsəlman dünyasında ona münasibət kimi məsələlər öyrənilir. Təqdimat xarakterli bu mövzulardan sonra müəllif məlum terminin komparativist təhlilə əsaslanan tənqidini verir. O göstərir ki, islam dininin həqiqi məzmununu təhrif xarakterli redaktəyə məruz qoyduğuna, müsəlman fərdi etiqad və inancına görə sosial-siyasi həyatdan təcrid etdiyinə, Quran və Peyğəmbər təcrübəsi ilə, çoxəsrlik müsəlman tarixi ilə üst-üstə düşməyən yeni din modeli yaratdığına, elmi-akademik yanaşmadan uzaq olub dünyəvilik konsepsiyasının maraqlarına xidmət etdiyinə görə Qərb ideoloji-siyasi islamşünaslığının məhsulu sayılan “siyasi islam” termini qərəzlidir.
Təcəlli Sufizmin vəhdəti-vücud təlimində əsas fəlsəfi problem kimi
Məqalədə sufizmin vəhdəti-vücud təlimindəki əsas problemlərdən biri olan təcəlli problemi təhlil olunur. Ümumiyyətlə, vəhdəti-vücud təliminin məğzini anlamaqda təcəlli probleminin fəlsəfi şərhi olduqca mühümdür. Təcəlli problemi bir növ bütövlükdə vəhdəti-vücudun fəlsəfi mahiyyətini də açan əsas açardır. Әnənəvi qəbul olunmuş panteizmdə olduğu kimi substansional və kopulyativ vəhdətdən tamamən uzaq olan vəhdəti-vücudda, proses kimi nəzərdən keçirilən vəhdət təcəllilərdədir. Məhz, bu sonuncu məqamın nəzərdən qaçırılması uzun zaman vəhdəti-vücudun panteizm kimi qələmə verilməsinə səbəb olmuşdur. Beləliklə, vəhdəti-vücud təlimi panteizm fəlsəfəsi kimi təqdim edilmişdir. Doğrudur, vəhdətivücudun təcəllilərdə baş verən vəhdəti formaca müəyyən qədər panteizmə bənzəyir. Amma, bu vəhdət vəhdəti-vücud fəlsəfəsinin öz konteksti daxilində başa düşüldükdə, mahiyyətcə Qərb fəlsəfəsinə xas panteizmdəki vəhdətdən tamamən fərqlənir. Bu gizli fərqliliyi anlamaqda da, təcəlli probleminin fəlsəfi cəhətdən tədqiqinin əhəmiyyəti çox önəmlidir.
Gözəl nümunə, nəsihət, əhdə vəfa və sirri qorumaq İslami tərbiyənin metodlari kimi
İslam fitrət və kamal dini olmaqla insan cəmiyyətinin qorunması, onun İlahi əmrlər və tarixi ənənələr nəticəsində əldə etdiklərini daha da təkmilləşdirərək gələcək nəsillərə çatdırılmasında çox maraqlıdır. Cəmiyyətin inkişafı prosesində çox maraqlı cəhətlərdən biri də odur ki, dünyaya göz açan hər bir körpə, ilk növbədə ən yaxın ətrafını müşahidə edir, onu əhatə edən doğmalarının xasiyyət və davranışlarını qəbul etməyə çalışır. Zaman keçdikcə, onun əhatə dairəsi genişləndikcə, görüb-götürüləsi adamların sayı çoxaldıqca seçim imkanları da artır. İndi hər bir şey insanın öz ixtiyarındadır.
Fars dilində /h/ fonemi (ه//ح qrafik nümunələri) əsasında yaranan omofonlar
Sosial dəyişmə prosesində “din” faktorunun təsir mexanizminə dair
Tarixdə baş verən proseslərdə olduğu kimi, hazırda da din fenomeni fərd və cəmiyyət üzərində öz təsirini nümayiş etdirməkdə, insanları qrup və ya cəmiyyət şəklində bir araya gətirən güc olaraq özünü göstərməkdə, onları idarə etməkdədir. Din cəmiyyətlərin dəyişmə prosesində nisbi olaraq müsbət və mənfi rollar oynamaqda, ictimai həyat içərisində dəyişən və dəyişdirən qüvvə olaraq mövcud olmaqdadır. Təbii ki, din bir tərəfdən bu xüsusiyyətləri ilə cəmiyyət üzərində təsirli olarkən, bir tərəfdən də cəmiyyət din üzərində öz təsir mexanizmini nümayiş etdirməkdədir. Bu günün tarixinə nəzər saldığımızda, din uğrunda mübahisələr, anlaşılmazlıqlar, hətta silahlı qarşıdurmaların şahidi oluruq. Həm sosial dəyişməni, həm də dini tam olaraq dərk etməyin yolu bu iki sosial fenomen arasındakı qarşılıqlı əlaqələri başa düşməkdən, onlar arasında analitik təhlil aparmaqdan keçir. Bu araşdırma və analitik təhlillər dini mübahisələrin, silahlı qarşıdurmaların həll yolunda böyük əhəmiyyət kəsb edir.
Modern Batı Felsefesinde İnsan ve Değerler Problemi
Modern batı felsefesi’nde insan ve değerler konusu ciddi biçimde felsefi tahlile tabi tutulmaktadır. Sözkonusu problem modern batılı filozoflar tarafından felsefi ekoller çerçevesinde değerlendirilmektedir. Biz bu makale çerçevesinde sözkonusu problemin bazı batılı filizoflar tarafından nasıl ele alındığını tasvir ve tahlil etmeye çalışacağız.
Professional-pedaqoji mədəniyyətin mahiyyəti və əsas komponentləri
Məqalədə professional-pedaqoji mədəniyyətin komponentlərinin mahiyyətindən, müəllimin effektli iş üçün vacib keyfiyyətlərindən, müəllimin müvəffəqiyyətinin kriteriyalarından, müəllimin pedaqoji keyfiyyətlərindən bəhs olunur. Bu baxımdan müəllim-professional şəxsiyyətinin inteqrativ keyfiyyəti, effektiv pedaqoji mədəniyyət fəaliyyətinin şərti, müəllimin professional kompotentliyinin ümumiləşdirilmiş göstəricisi və onun özünü professional təkmilləşdirməsinin istiqamətləri göstərilir. Professional pedaqoji mədəniyyətin fenomenologiyasına müxtəlif kontekslərdə tənlil edilir. Həmçinin pedaqoqun professionallaşması prosesini onun pedaqoji kompetentliyinin inkişafı ilə emosional sabitlik, yaradıcı fəallığı innovasion fəaliyyətdə qabiliyyətinin inkişafı ilə əlaqələndirmə yolları göstərilir.
Qrammatik ədəbiyyatda ismi cümlə və ismi xəbər məsələsiniın qoyuluşu
Sintaksisin əsas bölmələrindən olan xəbər bəhsi uzun zamandan bəri bir çox dilçilərin diqqətini özünə cəlb etmişdir. Belə ki, bu alimlərin bəzisi xəbəri cümlə üzvlərindən ən başlıcası hesab etmiş və hökmün ancaq xəbər vasitəsilə ifadə olunduğu fikrini irəli sürmüşlər. Belə alimlərdən F.İ.Buslayev yazır: “Вся сила суждения содержится в сказуемом. Без сказуемего не может быть суждения”
Məqalədə ötən əsrdə Türk-İslam dünyası insanlarının şüurlarını dəyişdirmək, yəni Avropa mədəniyyətinə istiqamətləndirmək üçün ən çox Qərb fəlsəfəsi təlimlərindən olan marksizm (sosial-demokratizm, kommunizm) və liberal-demokratizm (praqmatizm, ekzsiztenisalizm və b.) ideyaları təhlil olunmuşdur. Qərb fəlsəfi təlimlərinin Türk-İslam dünyasının insanlarının şüurlarının Türklük, İslamlıq və İnsanlıq fəlsəfəsindən böyük ölçüdə uzaqlaşmasına yönəldiyi göstərilir. Müəllif göstərir ki, Türk-İslam dünyasının istimai düşüncəsində ona yaxın olan milli-dini ideyalarla (Türkçülük, İslamcılıq, İnsanlıq) Qərbin fəlsəfi təlimləri (kommunizm, demokratiya, liberalizm) arasında mübarizə getdiyi bir zamanda cəmiyyətin həm milli özünəməxsusluqlarını qoruması, eyni zamanda Qərb sivilizasiyasına inteqrasiya olması məsələsi çox mübahisəlidir.
Dini qruplar: onlarin tipləri, strukturu və xüsusiyyətləri
Bəşəriyyət tarixinin bütün dövrlərində insanlar qruplar və birliklər halında yaşayıblar. Heç bir insan yalnız və cəmiyyətdən təcrid edilmiş şəkildə həyatını davam etdirə bilməz, çünki insan ictimai bir varlıqdır [35, 256]. Ayrı-ayrı fərdlər birləşərək sosial qruplar meydana çıxır. Sosial qruplar isə, öz növbəsində, daha geniş insan birliklərini və ən sonunda bütöv cəmiyyəti meydana gətirirlər. Cəmiyyət hər biri özünəməxsus rolları və funksiyaları gerçəkləşdirən alt qruplardan təşkil olunmuşdur. Bu alt qruplara ailələri, qəbilələri, iqtisadi birlikləri və ya siyasi partiyaları, həmkarlar ittifaqlarını, müxtəlif ortaq hədəflər zəminində birləşmiş qeyri-hökümət təşkilatlarını və s. misal göstərmək olar. Deməli, sosial qrup, birinci növbədə, bir çox insanın toplaşması ilə mümkün hala gəlir.
Psixologiyada şəxsiyyət probleminə nəzəri və tədqiqi yanaşmalar
Şəxsiyyət və onun psixologiyası dərin köklərə malikdir. Müasir şəraitdə insan amili və şəxsiyyət məfhumu xüsusilə aktuallaşıb. Demək olar ki, humanitar elmlərin əksəriyyəti şəxsiyyət problemini diqqət mərkəzində saxlayır. Yaxın tarixdə bu prosesin daha da aktuallaşması müasir dövrün tələbatı olaraq şərh edilməlidir. Necə ki, psixologiya elmi qısa tarixə uzun keçmişə malikdir, eləcə də şəxsiyyət və insan problemlərinin elmi sferada tədqiqi qısa tarixə böyük keçmişə malikdir. Yəni, şəxsiyyət psixologiyasında nəzəri tədqiqatlar öz əsaslarını eradan əvvəlki dövrün görkəmli alimlərinin işlərindən almışdır. Lakin, şəxsiyyət psixologiyasının eksperimental bir elm kimi nəzərdən keçirilməsinə XX əsrin əvvəllərindən başlanmışdır.
Qurani-Kərim qiraətinin əhəmiyyəti (Hədisi-şəriflər konteksində)
Qurani-Kərim səmadan insanlığa göndərilmiş ilahi bir süfrədir. O süfrənin ətrafında oturmaq insanlar üçün zəruri bir ehtiyacdır. Dünya və axirət səadəti ancaq onunla əldə oluna bilər. İnsan Quran vasitəsilə dünya və axirətdə əldə edəcəklərini başqa heç bir şeylə qazana bilməz. Lakin ondan faydalanmaq üçün bəzi ölçülərə riayət etmək vacibdir. Qurani-Kərimin kimin sözü olduğunu unutmamaq, oxumadan öncə maddi-mənəvi olaraq hazırlanmaq, uyğun bir zaman seçərək tərtillə oxumaq, onun hər bir ayəsini özümüzə aid etmək bu ölçülərin əvvəlində gəlir.
Müәllim-şagird münasibәtlәrinin psixo-pedaqoji mәsәlәlәri vә şagird nailiyyәtlәrinin qiymәtlәndirilmәsi
Böyüməkdə olan nəslin hərtərəfli tərbiyəsi məktəblərin qarşısında duran daimi və başlıca problemdir. Bu mühüm problemin həlli məktəblərimizdə çalışan pedaqoji kollektivlərin hər bir üzvünün ümumi hazırlığından, dünyagörüşü, əqidəsi, pedaqoji-psixoloji bilik, bacarıq, qabiliyyətlərindən və s. asılıdır. Məktəblərdə aparılan təlim-tərbiyə işlərinin müvəffəqiyyət və səmərəliliyi müəllim-şagird münasibətlərindən, psixoloji dildə desək, şəxsiyyətlərarası münasibətlərdən çox asılıdır. Şəxsiyyətlərarası münasibətlər həm ictimai, həm də psixoloji amillərlə şərtlənən səciyyəvi bir hadisədir [3]. Bir çox mütəfəkkirlər bu hadisənin mahiyyətini açmağa səy göstərmişlər. Dünyanın bəzi mənbələrində göstərilir ki, şəxsiyyətlərarası münasibətlər insanların xarakterindən, onların psixoloji xüsusiyyətlərindən asılıdır. Bu fikir, əlbəttə, müəyyən dərəcədə doğrudur. Lakin həmin fikirdə ictimai həyatın obyektiv qanunlarını nəzərə almayan, yaxud tamamilə inkar edən sosioloji subyektivizmin kökləri meydana çıxır. Buradan belə bir nəticə hasil olur ki, guya insanlar arasında münasibətlər əvvəlcədən məlum olmayan hərəkətlərin məcmusundan ibarətdir.
Stresi yaradan səbəblər və stresə dayanıqlılıq
Psixologiyada stress – gərginlik və təzyiq hissi deməkdir. Müəyyən həcmdə stress arzuolunan, xeyirli və hətta sağlamlıq rolu oynaya bilər. Müsbət stress idman nəticələrini yaxşılaşdırmağa imkan verir. O, həm də motivasiyaya, ətraf mühitə uyğunlaşmaq və reaksiya göstərməyə yardım edir. Lakin artıq dərəcədə stress bədənə zərər vurulmasına səbəb ola bilər.Stress insult riskini artıra bilər, ürək tutması, mədə xorası və depresiya kimi psixi xəstəliklərə səbəb ola bilər. Stress ətraf mühitlə əlaqədar xarici təsir nəticəsində, eyni zamanda təzyiq, diskomfort və s. stressli vəziyyətlərdə insanın narahatlıq və digər neqativ hisslər keçirməsinə səbəb ola bilər.
Füzulidə eşq mövzusuna bilavasitə keçməzdən əvvəl islam təsəvvüfündə, ürfan elmində eşqin mahiyyəti, həqiqi eşq, məcazi eşq, ilahi eşq, insani eşq mövzuları barədə bir qədər müfəssəl məlumat vermək zəruridir. Әks təqdirdə, Şərqin digər böyük mütəsəvvifləri, ürfan sahibləri kimi Füzuli eşqini də başa düşmək qeyri-mümkündür. Eşq sarmaşıq mənasına gələn “işq” ərəb sözünün dilimizdə tələffüz şəklidir. Sarmaşıq sarıldığı yeri nə cür bürüyüb qaplayırsa, eşq də girdiyi qəlbi, daxil olduğu insanının bədənini, bütün vücudunu eləcə bürüyüb qaplayır. Eşq məhəbbətin sevəni qaplaması, bütün vücuduna yayılması, onun bütün varlığını sarmaşıq budaqları kimi bürüməsidir. Eşq insanı haqqa gətirən yoldur. O, alçaq şəhvani hisslərdən, keçici həvavü həvəsdən, şan-şöhrət, yüksək məqam əldə etmək məqsədlərindən uzaqdır olar. İstər məcazi, təmiz insanı eşq olsun, istərsə də Allah-Təala ilə bəndə arasındakı həqiqi eşq dərəcəsinə çatsın, nəticəsi eynidir. Həqiqətə məcaz körpüsündən keçib yetişildiyinə görə məcazi, eşqbir daha qeyd edirik, əgər o keçici hisslərdən, heyvani duyğulardan, şəhvəti söndürmək meyllərindən uzaqdırsa, gec-tez insanı öz mövlasına, öz Xaliqinə, Tanrısına qovuşduracaqdır.
“Folklor” konseptinə “Din-folklor” münasibətləri kontekstində baxış
Folklor və din biri-biri ilə xüsusilə qeyd etdiyimiz ikinci amilin əhatə etdiyi məna sahəsində əlaqələnir. Bu əlaqə mürəkkəb struktura malikdir. Tədqiqatda əldə etdiyimiz qənaətlərə görə, folklor mifologiya və din kimi ictimai şüur konseptdir. Mifologiya ictimai şüurun başlanğıc mərhələsidir, folklor mifoloji şüurdan tarixi şüura keçid prosesində ondan üzvlənir. Folklor, ümumən, etnokosmik düşüncə modeli, bədii özünüifadə və davranış kodudur. O, mifologiyadan üzvlənsə də, onun yalnız davamı kimi meydana çıxmır: mifik düşüncənin şifahiliyi, ənənəviliyi, kollektivliyi folklorun onda daim “rüşeym” halında mövcudluğundan xəbər verir. Din yaradılış ideologiyası, dünyagörüşü və sosialmədəni davranış sistemi kimi folklorla sıx bağlıdır. Vəhy dinləri ilahi-kanonik hadisədir. Vəhy mətnlərinin şifahi təhkiyə ilə təbliği onun folklorlaşdığı səviyyəni təşkil edir.