20-ci əsrin əvvəlində şimali qafqazın şafei-əşəri-xalidiyyə mühitində Ərəb dilindən Qumuqcaya bir məqtəl tərcüməsi: “Nurul-eyn” və “Hüseyinni kitabının” müqayisəli təhlilinə dair - Əzizova, Elnurə (Din Araşdırmaları Jurnalı, 2021)
Şihammat Baybolatoğlunun (v. 1249-1336/1831-1918) yazdığı Hüseyinni kitabı türkdilli məqtəllərin az tanınan, lakin əhəmiyyətli nümunələrindən biridir. İndiki Dağıstan Respublikasının Buynaksk vilayətinin Erpeli kəndində anadan olan Şihammat Baybolatoğlu dini təhsil almış, həyatının böyük bir qismini qazı və müəllim kimi fəaliyyət göstərmiş, həyatının son iyirmi ilində orijinal və tərcümə əsərlərini yazmışdır. Məhəmməd peyğəmbərin həyatı, peyğəmbərlər tarixi, İslam hüququ, əxlaq və təsəvvüf kimi mövzulara aid olan bu əsərlərin əksəriyyəti XX əsrin əvvəllərində nəşr edilmiş və dini maarifləndirmə məqsədilə istifadə edilmişdir. Bir məqtəl olaraq “Hüseyinni kitabı”nın 1900-cü illərin əvvəllərində, qumuqca kitabların yeni nəşr olunmağa başladığı bir dövrdə üç dəfə nəşr olunması əsərin həmin dövrdə qumuqlar arasındakı populyarlığını göstərir. “Hüseyinni kitabı”nın özünəməxsus cəhətləri ilk dönəm İslam tarixinin bəzi siyasi xadimlər haqqında həqiqəti əks etdirməyən məlumat və şərhlərdir: Ümumilikdə Əhli-beyt mənsublarının, xüsusilə həzrət Hüseynin Müaviyə ibn Əbu Süfyanın himayəsində Dəməşqdə yaşaması, həzrət Hüseynin Yezidin hakimiyyətə gəlməsinə etiraz etməməsi, Müaviyə ibn Əbu Süfyan və Abdullah ibn əl-Zübeyr kimi siyasi simalar üçün reallığı əks etdirməyən ideal bir dindar obrazı yaradılması. Əhəmiyyətli bir hissəsi tarixi reallığı əks etdirməyən hadisələrlə “Hüseyinni kitabı” ilə 19-cu əsrin sonlarında Misirdə nəşr olunmuş ərəbcə bir məqtəllə, Əbu İshaq əl-İsfəraniyə aid edilən “Nurul-eyn fi məşhədil-Hüseyn” arasında böyük bir paralellik mövcuddur. Məqalədə müqayisəli tədqiqat metodu tətbiq edilərək “Hüseyinni kitabı” ilə “Nurul-eyn” oxşar və fərqli xüsusiyyətlərinə görə tədqiq ediləcək. Bundan əlavə, tədqiqatda “Hüseyinni kitabı” nümunəsində Türk-Müsəlman cəmiyyətlərdə məqtəl ədəbiyyatının təşəkkül prosesi ilə əlaqəli bəzi fikirlər irəli sürüləcək.