İmam Bağavinin “Məsabih əs-sünnə” əsəri və azərbaycanlı hədisşünaslar - İsmayılov, Gülağa (Din Araşdırmaları Jurnalı, 2019)
Məlumdur ki, azərbaycanlılar ərəblərdən sonra İslamı kütləvi surətdə qəbul etmiş ilk millətlərdən biridir. Məhəmməd peyğəmbərin (s) vəfatından cəmi 7 il sonra, 639-cu ildə Xoy və Səlmas şəhərlərinin əhalisinin böyük əksəriyyətinin İslamı qəbul etdiyi barədə tarixi mənbələrdə məlumat verilir. Xilafətin Şimala açılan qapısı olan Azərbaycan ərəblərlə əsrlər boyu davam edən müharibələr aparmış Xəzər xaqanlığı ilə həmsərhəd olduğu üçün böyük strateji əhəmiyyət kəsb etmişdi. Bu səbəbdən də istər Raşid, istərsə də Əməvi və Abbasi xəlifələri İslamın bu coğrafiyada yayılmasında maraqlı olmuşlar. İslam dininin yayılmasından sonra, bu dinin təşəkkül tapdığı coğrafiyalarda dünyəvi elmlərlə yanaşı, islami elmlərə aid çox sayda əsərlər meydana gəldi. Ələlxüsus da İslam dininin yayılmasından sonra fiqh, hədis, təfsir və s. kimi şəri elmlərə aid bir çox əsərlər qələmə alındı ki, bu da İslamın geniş coğrafiyada yayılmasından dolayı daha da zəruriləşirdi. İlkin dövrlərdə başlayan bu iş sonrakı dövrlərdə daha böyük vüsət almağa başladı. Xüsusilə İslam dininin iki şəri qaynağından biri hesab edilən hədis və hədisşünaslığa aid bir çox əsərlər qələmə alındı. Bu əsərlərdən biri də İslam tarixində özünəməxsus yeri olan İmam Bağavinin “Məsabih əs-sünnə” kitabıdır ki, bu sənət nümunəsi bir çox əsərin meydana gəlməsində əsas qaynaqlardan biri olmuşdur. Bir çox mühəddislərin bu əsərin hədislərini əzbərləməsi, tədris etməsi, əsərə geniş şərhlər və haşiyələr yazmaları onun böyük əhəmiyyətindən xəbər verir. Diqqətimizi cəlb edən əsas amillərdən biridə bu əsərin Orta əsrlərdə yaşamış azərbaycanlı hədisşünaslar arasında oynadığı roludur. Bu əsərin azərbaycanlı alimlər arasındakı rolunu göstərmək üçün bir neçə alimin adını çəkmək istəyirik. Bunlardan birincisi Azərbaycan hədisşünaslığının ən görkəmli nümayəndələrindən, öz dövründə hədis, fiqh, təfsir və digər İslam elmləri sahəsində lider alimlərdən biri Vəliyəddin Xətib ət-Təbrizidir. Onun adı Məhəmməd bin Abdullah əl-Xətib ət-Təbrizi, künyəsi Əbu Abdullah, ləqəbi isə Vəliyəddindir. Vəliyəddin Təbrizi İmam Bağavinin “Məsabih” kitabına əlavə və şərhlər yazaraq, “Mişkatül-məsabih” adını vermişdi. Digər tanınmış azərbaycanlı hədisşünas alim isə Qazi İmadəddin Əhməd olmuşdur. O, Əbül-Xeyr Qəzvinidən Mühyiddin Hüseyn Bağavinin (v.1122) “ŞərhüsSünnə” adlı çoxcildli hədis külliyatını dinləmişdi. Digər azərbaycanlı hədisşünas alim Əllamə Tacəddin Əbül-Həsən Əli ibn Abdullah ibn Əbu Bəkr Ərdəbilidir ki, o, müəllimi Şeyx Fəxrəddin Carullah əl-Cəndəraninin yanında İmam Bağavinin “Şərhüs-Sünnə” və “əl-Məsabih” adlı əsərlərini oxumuşdu. Görkəmli mühəddislərdən biri də Əllamə İzzəddin Yusif ibn İbrahim Ərdəbili olmuşdur ki, şafii məzhəbinə mənsub olan bu fəqih qələmə aldığı “Ənvarli Əməlül-Əbrar”adlı əsərini İmam Bağavinin məlum əsərinə şərh olaraq qələmə almışdır. İmam Bağavinin “MəsabihüsSünnə” əsərinə şərh yazan mühəddislərdən biri də Əbül-Fəth Muhəmməd ibn Davud ibn Yusif Təbrizidir. Məşhur mühəddis Əbu Muhəmməd Hüseyn Bağavinin “Məsabihüs-Sünnə” adlı əsərinə yazdığı “Şərhül-MüşkilatilMəsabih” adlı şərhi h.680-ci (m.1281) ildə yazıb başa çatdırmışdı. Bunlardan başqa bu sıraya Şeyx Bədrəddin Muhəmməd ibn Bədəl ibn Muhəmməd ətTəbrizi Ərdəbilini, Qari İbrahim ibn Əhməd ibn Muhəmməd ibn Əhməd Ərdəbilini, Əllamə Hüseyn ibn Həsən əl-Hüseyni Xalxalini və digər kimi azərbaycanlı məşhur mühəddislərin adlarını qeyd etmək olar.