İslam filosoflarının insanın iradə azadlığına dair görüşləri - Məmmədova, Aygül (Din Araşdırmaları Jurnalı, 2019)
İradə hürriyyəti məsələsi hər zaman İslam filosoflarının mübahisə etdiyiən vacib mövzulardandır. Fəlsəfi baxımından iradə ilə bağlı əsas məsələtəbiətin bir parçası olan insanın feillərində nə qədər hürr olmasıdır. Başqacəmiyyət və inanclarda iradə hürriyyəti mövzusu haqqında fərqli fikirlərmövcuddur. Hürriyyət məfhumu filosoflar tərəfindən də qəbul edilən ifadədir.Tədqiqatımızda Kindi, Fərabi, ibn Sina, ibn Rüşd, Qəzzali və NəsrəddinTusi kimi İslam filosoflarının iradə hürriyyəti haqqındakı görüşləri müqayisəlişəkildə müzakirə obyektinə çevrilmişdir. Tədqiqatın əsas məqsədi adlarıçəkilən İslam filosoflarının iradə anlayışlarına dair ümumi bir təsəvvürformalaşdırmaq və onların görüşləri arasında oxşar və fərqli tərəfləri müəyyənetməkdir. Ümumilikdə, filosofların görüşlərinə nəzər saldıqda, hər birininqismən də olsa, iradə hürriyyətini qəbul etdiklərinin şahidi ola bilərik.Filosoflar iradə hürriyyəti və buna uyğun olaraq ağıl, iradə kimi mövzulardabənzər görüşlərə sahibdir. Onlar bir tərəfdən, insanı məsuliyyət sahibi olaraq,digər tərəfdən, Allahı sonsuz qüdrət sahibi olaraq qəbul edirlər. Filosoflaragörə, insan öz feillərini iradə və ixtiyarla həyata keçirir, insanın feillərindəseçim etməsi onun hürr olduğunu bildirir. Onların fikrinə əsasən, hürriyyətəvvəlcə ilahi, daha sonra da bəşəri zəmində dəyərləndirilmişdir. İnsanın varlığıözündən deyil, Allahdandır. İnsanın seçimlərini hürr iradəsi ilə həyatakeçirməsi Allahın iradəsinə bağlıdır. Filosoflar Allahın mütləq iradəsi iləbərabər, insan iradəsini də qəbul etmişlər.