Sədrəddin Şirazinin “Xəlqul-əmal” traktatının tərcümə və şərhi - Məlikov, Ələddin (Din Araşdırmaları Jurnalı, 2019)
Sədrəddin Şirazi (1571-1640) Şərq-İslam fəlsəfə tarixində mühüm yer tutur.O, İslam fəlsəfə tarixində ən çox tədqiq edilən 10 ən əhəmiyyətli və intellektualfilosofdan biridir. Şirazi öz fəlsəfi və teosofik baxışlarının orijinallığı ilə tanınanfilosofdur. İsfahan fəlsəfi məktəbinə mənsub olan S.Şirazinin transsendentalfəlsəfəsi daha sonra onun ardıcılları tərəfindən daha da inkişaf etdirilmişdir.S.Şirazi üç fərqli və müxtəlif tipli sahədə əsərlər yazmışdır. Onlar: 1) Quran vəhədislərə yazdığı şərhlər; 2) Özündənöncəki fəlsəfi kitablara yazdığı şərh vəhaşiyələr; 3) Transsendental fəlsəfə məktəbinin banisi kimi yazdığı fəlsəfiəsərlərdən ibarətdir. Üçüncü kateqoriyaya aid ən başlıca əsəri onun çoxcildlik “ƏlHikmətül mütəaliyə fil əsfaril əqliyyətil ərbəə” toplusudur. Bu məcmuə, bir növ,İslam fəlsəfəsi ensiklopediyasıdır. O həm də çoxlu mövzularda traktatlaryazmışdır. İradə azadlığı (cəbr və ixtiyar) barədə tədqiq etdiyi ən başlıca və dərinelmi məzmuna malik əsəri “Xəlqül-ə’mal”, yəni “Əməllərin yaranması” əsəridir.Bu əsər “Cəbr və İxtiyar” barəsindədir. Tərcümə və şərh etdiyimiz əsərdə o,insanın əməllərində məcburi olması və yaxud ixtiyara sahib olması, iradənin azadolması barədə özündənəvvəlki filosof və kəlamçıların (mütəkəllimlərin) fərqlifəlsəfi fikirləri və əsas nəzəriyyələrini toplamış həmçinin arqumentlərlə birgəaraşdırmışdır. Alim bu araşdırmada müxtəsər şəkildə o dörd əsas fəlsəfi fikri irəlisürür. Daha dəqiq desək, fəlsəfə tarixində olan üç nəzəriyyəni arqumentlərlə birgəortaya qoyur, sonra elmdə dərin olanlara aid etdiyi dördüncü nəzəriyyəni dəlilləriilə birlikdə verir. Məhz bu səbəbdən, “Transsendental fəlsəfə” məktəbi bunəzəriyyəni daha üstün hesab edir.