Nasirəddin Beyzavinin “Ənvar ət-tənzil və əsrar ət-təvil” əsərinin mənbələri - Mustafayev, Ənvər (Din Araşdırmaları Jurnalı, 2023)
Bu məqalədə Nasirəddin Beyzavinin məşhur təfsir əsəri kimi tanınan “Ənvar ət-tənzil və əsrar ət-təvil” nümunəsinin mənbələrinə yer verilib. Beyzavi XIII (h.VII) əsrin məşhur alimlərindəndir. Dərin elmi biliyə malik olan əsərində nəhv, sərf və bəlağət kimi ərəb dilinin incəliklərinə, müxtəlif qiraət oxunuşlarına toxunmuş, eləcə də özündənəvvəlki təfsir alimlərinin əsərlərindən iqtibaslar gətirmişdir. Həmçinin ayələri izah edərkən şeirlərdən istifadə etmişdir. Bundan başqa o, əsərində kəlam, fiqh və hədis kimi islami elmlərə də geniş yer vermişdir. Əsas etibarilə bu məqalədə Beyzavinin təfsir əsərinin təfsir, hədis, fiqh və kəlam mənbələrinə toxunulub. Nümunənin əsas mənbələri Zəməxşərinin “əl-Kəşşaf”, Fəxrəddin ər- Razinin “Məfatih əl-ğayıb”, Rağib əl-İsfahaninin “əl-Müfradat” əsərləri hesab edilir. Bu əsər, hətta Zəməxşərinin “əl-Kəşşaf” əsərinin eynisi olduğuna görə tənqid edilir. Buna baxmayaraq, Beyzavi kəlami və fiqhi mövzularda Zəməxşəriyə etiraz etmişdir. Beyzavi ayələri təfsir edərkən əşəri əqidəsinə, Zəməxşəri isə mötəzilə əqidəsinin əsaslarına görə izah etmişdir. Beyzavi etiraz edərkən Zəməxşərinin adını çəkməmiş, bunun əvəzinə “Deyildi”, yaxud “Mötəzilə dedi” və digər kəlmə və cümlələrə yer vermişdir. Əsərin hədis qaynaqlarına gəldikdə isə demək olar ki, Beyzavi Zəməxşərinin əsərindəki hədislərin eynisini istifadə etmişdir. Məhz bu baxımdan da o, tənqid edilmişdir. Nəticə etibarilə qeyd edək ki, Beyzavi dövrünün tələblərinə uyğun olaraq, qısa, yığcam və ecazkar bir əsər ərsəyə gətirmişdir. Əsər cümlə quruluşunun, mövzularının çətinliyinə görə, üzərinə ən çox haşiyə yazılan təfsirlərdən hesab edilir. Buna baxmayaraq, əsər öz əsrinin, Osmanlı dövrünün ən oxunaqlı təfsir kitabı olmuş, hətta bugünədək mədrəsələrdə dərs vəsaiti kimi oxudulmuşdur.