Xalq poeziyasında harmoniya kateqoriyasına islami baxış - Quliyev, Fəxrəddin (Din Araşdırmaları Jurnalı, 2021)
Məqalə Azərbaycan xalq poeziyasında harmoniya kateqoriyasının dini dünyagörüşü nöqteyi-nəzərindən araşdırılmasına həsr edilmişdir. Harmoniyanın dialektik təbiəti, insan-cəmiyyət-kainat ierarxiyasında təcəssüm formaları nəzərdən keçirilmiş, aşıq ozanların yaradıcılığında harmoniya haqqında düşüncələrin elmi-fəlsəfi əhəmiyyəti şərh edilmişdir. Harmoniya kateqoriyasına elmi-fəlsəfi və dini baxışların müqayisəli təhlili harmoniyanın mürəkkəb bir fenomen olaraq daha dərindən dərkinə imkan verir. Belə ki, əgər elm təcrübənin nəticələrini ümumiləşdirməklə hadisə və obyektlərin əsasən görünən tərəflərini tədqiq edirsə, din diqqəti gerçəklikdə baş verənlərin görünməyən tərəfinə yönəldir. İslam təliminə görə, insan və kainatda mövcud olan harmonyanın əsasını İlahi nizam təşkil edir. Bu məntiqlə kainat yer, göy Tanrının hökmü ilə yaradılmış, Günəşin və Ayın hərəkət yolları Onun tərəfindən əvvəlcədən müəyyən edilmişdir. Tanrı insanı bütün canlıların ən gözəli və ən kamili, dünyanın əşrəfi kimi yaratmışdır. Antroposentrizm təlimi də insanı kainatın mərkəzi kimi qəbul edir. Xalq poeziyasında da harmoniya haqqında fikirlər İslam təliminə uyğun İlahi nizamla əlaqələndirilir, bunu əsaslandırmaq üçün müqəddəs Quranın müvafiq ayələrinə istinad edilir. Aşıq ozanların yaradıcılığında kainatın yaradılması Tanrının ərşə, kürsə bina qoyması, Ay və Günəşin hərəkətinə qərar verməsi, düzənli vəziyyətin bərqərar olması kimi təqdim edilir. Harmonik insanda cismani və mənəvi olanlar bir-birini tamamlayır, əməllə-niyyət üst-üstə düşür. Aşıq ozanlarımız kamil insan üçün maddiyyətin müvəqqəti, keçici olması haqqında İslam əxlaqı normalarını, Quran ayələrini təbliğ etmişlər. “Cəmiyyətin harmonik inkişafı mənəviyyat prinsipləri ilə müəyyən edilir” məntiqinə əsaslanan şifahi xalq poeziyası ədalət, comərdlik və səxavət kimi fəzilətlərin xalq tərəfindən sevildiyini və insanlar arasında harmonik münasibətlərin formalaşmasındakı əhəmiyyətini vəsf edən şeirlərlə zəngindir. Məqalənin məqsədi xalq poeziyasında harmoniya kateqoriyasının dini dünyagörüşü nöqteyi-nəzərindən araşdırılması; metodologiyası tarixi-məntiqi metodların islami dünyagörüşü ilə birgə tətbiqi; elmi yeniliyi xalq poeziyasında harmoniya kateqoriyası islami düyagörüşü və elmi-fəlsəfi konsepsiyaların müqayisəli təhlili əsasında tədqiq edilmişdir.